Балалардағы дизартрия: себептері, белгілері және түзету
· 9 мин оқу
Бала «аузына ботқа толғандай» сөйлеп, айналасындағылар оның сөзін қиындықпен түсінгенде, ата-аналар мұны жалқаулыққа немесе жасқа байланыстырады. Бірақ бұл белгілердің артында дизартрия — тек логопедпен сабақты ғана емес, невропатологтың қатысуымен кешенді тәсілді қажет ететін бұзылыс жасырын болуы мүмкін. Бұл мақалада мен дизартрияны жай «дыбыстарды айтпаудан» қалай ажыратуға болатынын, қандай белгілерге назар аудару керектігін және тиімді түзету қалай құрылатынын түсіндіремін.
Дизартрия дегеніміз не және оның дислалиядан айырмашылығы
Дизартрия — бұл сөйлеу мүшелерінің жеткіліксіз иннервациясынан туындаған сөйлеудің айтылу жағының бұзылуы. Қарапайым тілмен айтқанда, ми «сигнал жібереді», бірақ тіл, ерін, таңдай немесе көмей бұлшықеттері жүйке жолдарының зақымдануына байланысты бұйрықты орындай алмайды. Қарапайым дислалиядан айырмашылығы, мұнда мәселе тек дыбыстың дұрыс айтылмауында болса, дизартрияда бүкіл кешен зардап шегеді: тыныс алу, дауыс, қарқын және сөйлеудің тегістігі.
Дизартрияның дислалиядан айырмашылығы: кесте
Ата-аналарға айырмашылықты түсіну оңай болу үшін, мен көрнекі салыстыру жасадым. Бұл маманға барғанға дейін бағдарлануға көмектеседі.
| Белгі | Дислалия | Дизартрия |
|---|---|---|
| Себебі | Функционалды немесе механикалық | ОЖЖ органикалық зақымдануы |
| Артикуляция | Жеке дыбыстар бұзылған | Бүкіл сөйлеу бұлыңғыр |
| Бұлшықет тонусы | Қалыпты | Жоғарылаған, төмендеген немесе өзгеріп тұрады |
| Сілекей ағу | Жоқ | Жиі айқын |
| Дауыс | Таза, айқын | Ақырын, әлсіз, мұрындық |
| Қимыл-қозғалыс үйлесімі | Бұзылмаған | Жалпы және ұсақ моторика зардап шегеді |
Бұл диагноздарды шатастырмау неге маңызды
Қабылдау кезінде мен баласын жылдар бойы логопедке «дыбыстарға» апаратын, бірақ нәтиже жоқ ата-аналарды жиі көремін. Мәселе мынада: дислалия кезінде артикуляциялық гимнастика мен дыбыстарды қою жеткілікті. Дизартрия кезінде бұлшықет тонусы мен тыныс алуды түзетпей, сабақтар тиімсіз болады. Егер балаңыз жарты жылдан астам уақыт айналысса, ал сөйлеуі түсініксіз болып қалса, оны невропатолог пен логопед-дефектологқа тексерту керек.
Дизартрияның себептері: проблема қайдан пайда болады
Дизартрия әрқашан орталық жүйке жүйесінің зақымдануымен байланысты. Көбінесе бұл перинаталдық кезеңде — жүктілік кезінде немесе өмірдің алғашқы айларында болады. Ата-аналарға бұл «бұзылған мінез» немесе педагогикалық қараусыздық емес, емдеуді қажет ететін медициналық диагноз екенін түсіну маңызды.
Негізгі себептер ретімен
- Перинаталдық гипоксия: Жүктілік немесе босану кезінде оттегінің жетіспеушілігі — ең жиі кездесетін себеп. Оттегі ашығуы бұлшықет қозғалысына жауап беретін ми бөліктерін зақымдайды.
- Босану жарақаттары: Жылдам немесе созылмалы босану, кіндік бауының оралуы, кесарь тілігі (әсіресе шұғыл) ми бағанасында микро-қан құйылуларға әкелуі мүмкін.
- Балалар церебральды сал ауруы (БЦС): Дизартрия – церебральды сал ауруының міндетті серігі, бірақ оның дәрежесі әртүрлі болуы мүмкін – жеңіл бұлыңғырлықтан сөйлеудің толық болмауына дейін.
- Нейроинфекциялар: Менингит, энцефалит, ерте жаста өткерілген, көбінесе иннервацияның бұзылуы түрінде салдарын қалдырады.
- Ананың токсикозы мен аурулары: Жүктілік кезіндегі ауыр токсикоз, қант диабеті, гипертония ұрықтың қоректенуін бұзады.
- Генетикалық синдромдар: Сирек, бірақ дизартрия синдромдық патологияның бөлігі болуы мүмкін (мысалы, Даун синдромында).
Ата-аналарға не білу маңызды
Дизартрияның барлық жағдайлары ауыр босанумен байланысты емес. Кейде себеп — бірден байқалмаған жасырын гипоксия. Сондықтан, егер баланың анамнезінде осы факторлардың кез келгені болса, ал сөйлеуі кешігіп дамыса, мен 3-4 жасқа дейін күтпей, баланы бір жасында неврологқа көрсетуге кеңес беремін.
Дизартрияның формалары мен дәрежелері: өшкеннен анартрияға дейін
Балалардағы дизартрия әртүрлі ауырлықта болады. Ең жеңіл түрі – өшірілген дизартрия, оны жиі дислалиямен шатастырады. Ең ауыры – анартрия, сөйлеу мүлдем болмаған кезде. Дәрежені түсіну дұрыс түзету тактикасын таңдауға және болжамды шынайы бағалауға көмектеседі.
Дизартрия дәрежелерінің кестесі
| Дәреже | Сөйлеу | Айналадағыларға түсініктілігі |
|---|---|---|
| Өшкен | Бұлыңғыр, анық емес, «ботқа» | Жақындарына түсінікті, бөгде адамдарға — қиындықпен |
| Жеңіл | Баяу, бірсарынды, мұрындық реңкпен | Тыныш жағдайда түсінікті, толқу кезінде нашарлайды |
| Орташа | Өте түсініксіз, дауыс әлсіз, тыныс алу беткей | Тек ата-аналарға түсінікті, сөздердің жартысы жоғалады |
| Ауыр | Сөйлеу дерлік жоқ, жеке дыбыстар немесе буындар | Ешкімге түсініксіз, қарым-қатынас ым-ишара арқылы |
| Анартрия | Сөйлеу мүлдем жоқ | Бала сөйлемейді, тек дыбыстаулар ғана мүмкін |
Өшірілген дизартрияның ерекшеліктері
Өшкен дизартрия — ең қулықты нұсқа. Бала сөйлейді, дыбыстар бар сияқты, бірақ сөйлеу монотонды, бұлыңғыр, «аузында ботқа тұрғандай». Көбінесе ата-аналар баланың күрделі сөздерді айтуға жалқаулық танытатынын ғана байқайды. Шын мәнінде, мұндай балалардың тіл ұшының тонусы әлсіз, ол жоғарғы тістерге көтеріле алмайды. Өшкен дизартрия түзетуге жақсы келеді, бірақ дислалияға қарағанда көбірек уақытты қажет етеді — 6 айдан 1,5 жылға дейін тұрақты сабақтар.
Дизартрияны қалай тануға болады: жас ерекшеліктеріне қарай белгілері
Көптеген ата-аналар маған «түсініксіз сөйлеу» деген шағыммен тек 4-5 жаста келеді. Бірақ дизартрияның алғашқы белгілерін әлдеқайда ерте байқауға болады. Оларды неғұрлым ерте көрсеңіз, түзету соғұрлым тезірек басталады және нәтиже де жақсы болады.
Бір жасқа дейінгі сәбилердегі ерте белгілер
- Әлсіз емізу: Бала тез шаршайды, емшекті тастайды, сүт ауыздан ағып кетеді.
- Тұншығу: Нәресте тамақтандыру кезінде жиі жөтеледі, тіпті сүт көп болса да.
- Үндеу мен былдырлаудың болмауы: 6 айға дейін белсенді «агу» болмаса, 9-10 айға дейін қайталанатын буындар (ма-ма, ба-ба) болмаса.
- Сілекей ағу: әдетте азаюы керек 6-7 айдан кейін мол сілекей ағу.
- Оғаш жылау: Әлсіз, бірсарынды, мұрындық реңкпен.
Бір жастан кейінгі балалардағы дизартрия белгілері
- Алғашқы сөздердің кешігуі: Алғашқы сөздер 1,5 жастан кейін, ал сөз тіркестері 2,5-3 жастан кейін пайда болады.
- Бұлыңғыр сөйлеу: Бала сөйлейді, бірақ оны тек ең жақындары ғана түсінеді. Дыбыстар «жұтылып қалады», әсіресе сөздің соңында.
- Шайнаудағы қиындықтар: Ұзақ шайнайды, қатты тағамды (ет, алма) ұнатпайды, үгінділерге тұншығады.
- Тонус бұзылысы: Тілдің босаң, «кесек» болып жатуы немесе керісінше, кернеулі, «ине» тәрізді екенін байқауға болады.
- Мұрындық реңк: Дауыс «мұрынмен» шығады, бала суық тигендей, бірақ мұрын бітпеген.
- Бірсарындылық: Бала бір нотамен, интонациясыз сөйлейді, дауыс деңгейін өзгерте алмайды.
Қашан дабыл қағу керек
Егер 3 жасқа қарай бала жеке сөздерді айтса, бірақ олар түсініксіз болса, ал айналасындағылар «аударып беруді» сұраса, — бұл диагностикаға негіз болады. «Өзі сөйлеп кетеді» деп 5 жасқа дейін күтпеңіз. Балалардағы дизартрия кезінде маманның көмегінсіз сөйлеу жақсармайды, керісінше дұрыс емес үлгі бекітіледі.
Дизартрия диагностикасы: диагнозды кім және қалай қояды
«Дизартрия» диагнозын бір маман қоймайды. Бұл тандемдегі жұмыс: невролог органикалық зақымдануды растайды, ал логопед-дефектолог сөйлеу симптоматикасын бағалайды. Осыдан кейін ғана түзету жоспары туралы айтуға болады.
Диагностика кезеңдері
1. Неврологтың қарауы: Дәрігер рефлекстерді, бұлшықет тонусын, үйлесімділікті тексереді. ОЖЖ-нің қай бөлігі зақымданғанын анықтау үшін ЭЭГ, мойын тамырларының УДЗ, мидың МРТ-сын тағайындауы мүмкін. 2. Логопедиялық тексеру: Біздің мамандар артикуляциялық аппараттың (тіл, ерін, жұмсақ таңдай қозғалғыштығы), тыныс алудың, дауыстың, дыбыс айтылуының жағдайын бағалайды. Маңызды сынақ – тілді белгілі бір қалыпта ұстау: дизартрия кезінде бала тез шаршайды. 3. Функционалдық сынамалар: Мысалы, баладан бетін керуін сұрау – дизартрия кезінде бір бет «салбырап» қалуы мүмкін, немесе тілін көрсету – ол жанына ауытқиды.
Ерте анықтау неге маңызды
Бала неғұрлым кішкентай болса, миы соғұрлым икемді. Егер дизартрияны түзетуді 2-3 жаста бастаса, сөйлеуді қалыпқа келтіру немесе айтарлықтай жақсарту мүмкіндігі — 80-90%. Егер 6-7 жаста бастаса, түзету 2-3 жылға созылады және әрдайым толық қалпына келтіруге әкелмейді. Сондықтан дизартрияның алғашқы белгілерінде невропатологқа баруды кейінге қалдырмауға кеңес беремін.
Дизартрияны түзету және болжам
Дизартрияны емдеу — бұл тек логопедиялық сабақтар ғана емес. Бұл дәрі-дәрмектік қолдауды, физиотерапияны және үйдегі тұрақты жұмысты қамтитын кешен. Нәтиже зақымдану дәрежесіне, түзетуді бастау жасына және сабақтардың тұрақтылығына байланысты.
Түзетудің негізгі әдістері
Дизартрия кезіндегі логопедиялық массаж – негізгі құралдардың бірі. Ол бұлшықет тонусын қалыпқа келтіруге көмектеседі: кернеулі бұлшықеттерді босаңсыту немесе әлсіздерін белсендіру. Мен зондтық және қол массажын, сондай-ақ арнайы саптамалармен тіл массажын қолданамын. Курс әдетте 10-15 сеанс, жылына 2-3 рет қайталанады.
Артикуляциялық гимнастика — дыбыстарды қоюдың негізі. Бірақ дизартрия кезінде ол әдеттегіден ерекшеленеді: жаттығулар баяу қарқынмен, позаны бекітумен орындалады. Мысалы, тілді «кесе» күйінде 10-15 секунд ұстау — дизартриясы бар бала үшін бұл ауыр жүктеме.
Тыныс алу гимнастикасы — міндетті, өйткені дизартрия кезінде тыныс алу жиі үстірт, бұғаналық болады. Біз баланы ұзақ, тегіс дем шығаруға үйретеміз (сабан арқылы, шарларды үрлеп, мақтаны ұшырып).
Дәрі-дәрмектік қолдау — тек невропатологтың тағайындауы бойынша. Әдетте бұл ноотроптар, қан тамырларына арналған препараттар, В тобының дәрумендері. Олар дизартрияны тікелей емдемейді, бірақ мидың қоректенуін және жүйке импульстарының өткізгіштігін жақсартады.
Мерзімдер мен нәтиже неге байланысты
- Дизартрия дәрежесі: Өшірілген түрі 6-12 айда түзетіледі. Орташасы – 1,5-3 жылда. Ауыры – сөйлеу түсініксіз болып қалуы мүмкін, бірақ оны айналадағыларға түсінікті етуге болады.
- Сабақтардың тұрақтылығы: Логопедпен аптасына 2-3 рет және күнделікті үй жұмысы (15-20 минут). Үй жұмысы болмаса, нәтиже болмайды.
- Басталу жасы: Неғұрлым ерте, соғұрлым жақсы. 7 жастан кейін мидың пластикалығы төмендейді және түзету баяу жүреді.
Болжам
Уақытылы және кешенді түзету кезінде өшкен және жеңіл дизартриясы бар балалардың көпшілігі таза сөйлеуге шығып, қарапайым мектепте сәтті оқиды. Орташа және ауыр түрлерінде мақсат — «идеалды айтылу» емес, айналасындағыларға түсінікті функционалды сөйлеу. Анартрия кезінде де заманауи әдістер (соның ішінде баламалы коммуникация) баланың қарым-қатынас жасауына мүмкіндік береді.
Егер сіз балаңызда дизартрия белгілерін байқасаңыз, үрейленбеңіз, бірақ күтпеңіз. Диагностикаға келіңіз – біздің логопедтер сіздің балаңыздың сөйлеуіне не болып жатқанын анықтауға және нақты нәтиже беретін жоспар құруға көмектеседі.
