+7 (702) 169 08 60

Балалардағы дизартрия: себептері, белгілері және түзету

Балалардағы дизартрия: себептері, белгілері және түзету

Дизартрия — жүйке жүйесінің зақымдануынан туындайтын айтылу бұзылысы: тіл, ерін және таңдай бұлшықеттері әлсіз немесе бұрмаланған сигнал алады, сондықтан дыбыстар, тыныс алу, дауыс және сөйлеу қарқыны зардап шегеді. Диагнозды невролог пен логопед бірге қояды. Логопедпен сабақтар 2 жастан бастап, логомассаж 1,5 жастан бастап мүмкін. Сөйлеу диагностикасы — курсқа жазылғанда тегін, бір реттік сабақ — 45 минутқа 6 000 ₸-ден бастап.

Дизартрия дегеніміз не және оның дислалиядан айырмашылығы

Дизартрия — артикуляциялық аппараттың иннервациясы жеткіліксіз болуынан туындайтын сөйлеудің айтылу жағының бұзылуы. Қарапайым сөзбен айтқанда, ми «сигнал жібереді», бірақ жүйке жолдарының зақымдануына байланысты тіл, ерін, таңдай немесе көмей бұлшықеттері бұйрықты орындай алмайды. Қарапайым дислалиядан айырмашылығы — онда мәселе тек дыбыстардың дұрыс айтылмауында болса, дизартрия кезінде бүкіл кешен зардап шегеді: тыныс алу, дауыс, қарқын және сөйлеудің тегістігі.

Дизартрияның дислалиядан айырмашылығы: кесте

БелгіДислалияДизартрия
СебебіФункционалдық немесе механикалықОЖЖ-нің органикалық зақымдануы
АртикуляцияЖекелеген дыбыстар бұзылғанБүкіл сөйлеу бұлыңғыр
Бұлшықет тонусыҚалыптыЖоғарылаған, төмендеген немесе өзгеріп тұрады
Сілекей ағуБайқалмайдыЖиі байқалады
ДауысТаза, айқынАқырын, әлсіз, мұрын дауысты
Қимыл-қозғалыс үйлесіміБұзылмағанЖалпы және ұсақ моторика зардап шегеді

Бұл диагноздарды шатастырмау неге маңызды

Баламен жұмыстың қалай құрылатыны диагнозға байланысты. Дислалия кезінде әдетте артикуляциялық гимнастика мен дыбыстарды қою жеткілікті. Дизартрия кезінде бұлшықет тонусымен және тыныс алумен жұмыс жасамай, дыбыстарды қою тұрақты нәтиже бермейді, сондықтан жоспарға көрсетілімдерге сәйкес логопедиялық массаж, тыныс алу және артикуляциялық гимнастика кіреді. Екі мәселе де құлаққа ұқсас: бала дыбыстарды дұрыс айтпайды, сондықтан ата-аналарға оларды ажырату қиын. Айырмашылық жоғарыдағы кестедегі белгілерден — бұлшықет тонусынан, сілекей ағудан, дауыстан және моторикадан көрінеді. Егер бала дыбыстарды қоюмен ұзақ уақыт айналысып жүрсе, ал сөйлеуі түсініксіз болып қалса, невролог пен логопедтен тонус пен иннервацияны тексерту керек. Бұл ретте невролог жүйке жүйесінің жағдайын, ал логопед сөйлеуді, тыныс алуды, дауысты және артикуляция мүшелерінің қозғалғыштығын бағалайды.

Дизартрияның себептері: проблема қайдан пайда болады

Дизартрия жүйке жүйесінің органикалық зақымдануымен байланысты. Көбінесе ол перинаталдық кезеңде — жүктілік кезінде, босану барысында және одан кейін бірден пайда болады. Ата-аналарға бұл «бұзылған мінез» де, педагогикалық қараусыздық та емес, емдеуді қажет ететін медициналық диагноз екенін түсіну маңызды.

Негізгі себептер ретімен

  • Перинаталдық гипоксия: жүктілік немесе босану кезіндегі оттегінің жетіспеушілігі — ең жиі кездесетін себеп. Оттегі ашығуы бұлшықет қозғалысына жауап беретін ми бөліктерін зақымдайды.
  • Босану жарақаттары: ауыр босану мен босану жарақаты баланың жүйке жүйесін, соның ішінде артикуляциялық аппараттың иннервациясына жауап беретін бөліктерін зақымдауы мүмкін.
  • Балалар церебралдық сал ауруы (БЦА): дизартрия БЦА-ның жиі серігі, бірақ бұл диагноз қойылған балалардың барлығында бола бермейді, ал оның дәрежесі әртүрлі болуы мүмкін — сөйлеудің жеңіл бұлыңғырлығынан толық болмауына дейін.
  • Нейроинфекциялар: ерте жаста өткерілген менингит, энцефалит көбінесе иннервацияның бұзылуы түрінде салдар қалдырады.
  • Ананың токсикоздары мен аурулары: жүктілік кезіндегі ауыр токсикоз, қант диабеті, гипертония ұрықтың қоректенуін бұзады.
  • Генетикалық синдромдар: дизартрия синдромдық патологияның бөлігі ретінде сирек кездеседі (мысалы, Даун синдромында).

Ата-аналарға нені білу маңызды

Дизартрияның барлық жағдайы ауыр босанумен байланысты емес: кейде себеп — бірден байқалмаған жасырын гипоксия. Сондықтан невролог пен логопедке жүктілік пен босанудың қалай өткенін және баланың қандай инфекцияларды өткергенін айтып беру маңызды. Егер анамнезде осы факторлардың кез келгені болса, ал гуілдеу, былдырлау және алғашқы сөздер құрдастарымен салыстырғанда кешігіп дамыса, сөйлеу «өзі қуып жетеді» деп күтпей-ақ, сәбиді невролог пен логопедке көрсеткен жөн. Сору, жұту және шайнау қиындықтары да алаңдатуы мүмкін — олар сөйлеу пайда болғанға дейін-ақ байқалады. Мұндай мәліметтер неврологқа бұзылыстың қайдан шыққанын тезірек түсінуге көмектеседі. Нақты себепті анықтау мүмкін болмаса да, логопедиялық жұмыс тексеру кезінде көрінетін белгілерге — бұлшықет тонусына, тыныс алуға, дауысқа және артикуляциялық аппарат мүшелерінің қозғалғыштығына — сүйене отырып құрылады.

Дизартрияның формалары мен дәрежелері: өшкеннен анартрияға дейін

Балалардағы дизартрия әртүрлі ауырлықта кездеседі. Сөйлеудің түсініктілігіне қарай үш дәреже бөлінеді — өшірілген (жеңіл), айқын дәреже және мүшелеп сөйлеу мүмкін болмайтын анартрия. Дизартрия дәрежесін түсіну түзету тактикасын таңдауға көмектеседі.

Ауырлық дәрежелерінің кестесі

ДәрежеСөйлеуАйналадағыларға түсініктілігі
Өшірілген (жеңіл)Бұлыңғыр, анық емес, бірсарынды сөйлеу, «ауызда ботқа», мұрындық реңк байқаладыЖақындарына түсінікті, бейтаныс адамдарға — қиындықпен, толқу кезінде нашарлайды
Айқын дәрежеӨте түсініксіз сөйлеу немесе жеке дыбыстар мен буындар, дауыс әлсіз, тыныс алу үстіртінНегізінен жақындарына түсінікті, қарым-қатынастың бір бөлігі — ым-ишара арқылы
АнартрияМүшелеп сөйлеу мүмкін емес, жеке дыбыстар мен дыбыстаулар болуы мүмкінҚарым-қатынас — ым-ишара және балама коммуникация құралдары арқылы

Өшірілген дизартрияның ерекшеліктері

Өшірілген дизартрия — жеңіл, бірақ тану қиын дәреже. Бала сөйлейді, дыбыстар бар сияқты, бірақ сөйлеу бірсарынды, бұлыңғыр, «ауызда ботқа тұрғандай». Мұндай балаларда тіл ұшының тонусы әлсіз, ол жоғарғы тістерге қиындықпен көтеріледі, ал тіл мен еріннің қозғалыстары дәл емес және тез сарқылады. Толқу немесе шаршау кезінде сөйлеу одан әрі анық емес бола түседі, ал тыныш жағдайда жақындары баланы жақсырақ түсінеді. Жұмыс артикуляция және тыныс алу бұлшықеттерінің тонусына негізделеді, ал дыбыстарды қою осы негізде жүргізіледі. Түзету дислалияға қарағанда көбірек уақытты қажет етеді: мерзім ауырлық дәрежесіне, сабақтардың басталу жасына және олардың тұрақтылығына байланысты, бағдар маманы диагностикадан кейін береді.

Дизартрияның формалары: зақымдану орнына қарай қалай ерекшеленеді

Дизартрияның формалары «жүйке жүйесінің қай жерінде ақау бар» деген сұраққа жауап береді, ал дәрежелері — «қаншалықты ауыр». Артикуляциялық аппараттың қай бұлшықеттері қаттырақ зардап шегетіні және түзетуді неден бастау керектігі зақымдану орнына байланысты. Форманың өзі болжамды анықтамайды — ауырлық дәрежесі мен түзетуді бастау жасы маңыздырақ.

Зақымдану орнына қарай бес форма

ФормаЗақымдану орныСөйлеу қалай естіледі
БульбарлықСопақша ми, бас сүйек-ми нервтерінің ядроларыТіл мен еріннің әлсіздігі, мұрындық реңк, сілекей ағу, дауыс әлсіз және бәсеңдейді
ПсевдобульбарлықҚыртыстан ядроларға баратын пирамидалық жолдарБұлшықеттердің кернеулігі, баяу қарқын, тіл «шанышқы» тәрізді, бұлыңғырлық
МишықтықМишық және оның байланыстарыСөйлеу серпінді, буындап, ырғақпен айтылатын, тегістік пен үйлестірімділік бұзылған
Қыртыс асты (экстрапирамидалық)Базальды ганглийлерӨзгеретін тонус, еріксіз тартылулар, тұрақсыз дауыс қаттылығы мен қарқын
ҚыртыстықСөйлеуге қатысты қыртыс бөліктеріЖеке бөлігі бұзылған — артикуляция немесе просодика (сөйлеу ырғағы), жалпы тонус сақталған

Балаларда қай форма жиі кездеседі

Балаларда псевдобульбарлық форма жиі кездеседі. Өшірілген дизартрия — жеңіл дәреже, көбінесе псевдобульбарлық форманың. Балаларда аралас формалар да жиі кездеседі, яғни бірнеше форманың белгілері қатар көрінеді — мысалы, псевдобульбарлық және қыртыс асты. Балаларда негізінде ОЖЖ-нің перинаталдық зақымдануы жиі жатады: босану кезіндегі гипоксия, шала туылу, өткерілген нейроинфекция. Форманы қарау нәтижелері бойынша нақтылайды: невролог — жүйке жүйесінің зақымдану белгілері бойынша, логопед — сөйлеудің қалай естілетініне және тіл, ерін мен жұмсақ таңдайдың қалай қозғалатынына қарап. Қорытындыда форма да, дәреже де жиі көрсетіледі. Дизартрияның бір формасы әртүрлі балада әрқалай көрінеді, сондықтан ата-аналарға форманың атауына қарап ауырлық туралы қорытынды жасамаған жөн — түзету тактикасын маман анықтайды.

Форма ауырлық дәрежелерімен қалай байланысты

Форма қай механизмнің бұзылғанын сипаттайды, ал дәреже — сөйлеудің қаншалықты түсінікті екенін; бұл екі сипаттама бөлек бағаланады. Псевдобульбарлық формада тонус аздап жоғарылауы мүмкін, сонда түсініктілік аз зардап шегеді — бұл өшірілген (жеңіл) дәреже. Сол формада айқын гипертонус, әлсіз тыныс және ақырын дауыс болса, сөйлеу айналасындағыларға түсініксіз болады — бұл айқын дәреже. Мишықтық форма көрініске тегістік пен үйлестірімділіктің бұзылуын қосады, ал қыртыс асты — тонустың тұрақсыздығы мен еріксіз қозғалыстарды, және екеуі де әртүрлі айқындықта кездеседі. Маманның қорытындысында әдетте екі сипаттама да көрсетіледі, және олардың үйлесімі жұмысты неден бастауды анықтайды — тонустан, тыныстан немесе дыбыстарды қоюдан. Ата-аналарға мұндай қорытындыны сақтап қоған пайдалы: ол бойынша динамикада қай параметрді тексеру керектігі көрінеді.

Дизартрияны қалай тануға болады: жас ерекшеліктеріне қарай белгілері

Дизартрияның алғашқы белгілерін сөйлеу пайда болғанға дейін-ақ байқауға болады — нәрестенің қалай емізіп, жұтынып, гуілдеп, былдырлағанына қарап. Бұл белгілер неғұрлым ерте байқалса, түзетуді де соғұрлым ерте бастауға мүмкіндік бар.

Бір жасқа дейінгі нәрестелердегі ерте сигналдар

  • Әлсіз емізу: бала тез шаршайды, емшекті тастайды, сүт ауыздан ағып кетеді.
  • Тұншығу: нәресте тамақтандыру кезінде жиі жөтеледі, тіпті емшек сүті көп болса да.
  • Гуілдеу мен былдырлаудың кешігуі: гуілдеу мен былдырлау (қайталанатын «ма-ма», «ба-ба» буындары) құрдастарына қарағанда кеш пайда болады немесе нашар шығады.
  • Сілекей ағу: мол сілекей ағу құрдастарына қарағанда ұзағырақ сақталады.
  • Оғаш жылау: әлсіз, бірсарынды, мұрындық реңкпен.

Бір жастан кейінгі балалардағы дизартрия белгілері

  • Алғашқы сөздердің кешеуілдеуі: алғашқы сөздер мен сөз тіркестері құрдастарына қарағанда айтарлықтай кеш пайда болады.
  • Бұлыңғыр сөйлеу: дыбыстар «жұтылып қалады», әсіресе сөздің соңында, түсініктілігі төмендейді.
  • Шайнаудағы қиындықтар: ұзақ шайнайды, қатты тағамды (ет, алма) ұнатпайды, үгінділерге тұншығады.
  • Тонус бұзылысы: тілдің босаң, «түйір» болып жатуы немесе керісінше, кернеулі, «найза» тәрізді екенін байқауға болады.
  • Мұрындық реңк: дауыс «мұрынмен» шығады, бала суық тигендей, бірақ мұрын бітпеген.
  • Бірсарындылық: бала бір нотамен, интонациясыз сөйлейді, дауыс деңгейін өзгерте алмайды.

Қашан дабыл қағу керек

Диагностикаға негіз — бала сөйлейтін, бірақ оның сөйлеуі құрдастарына қарағанда айтарлықтай түсініксіз болып, айналасындағылар «аударып беруді» сұрайтын жағдай. Түзетусіз балалардағы дизартрия кезінде сөйлеу әдетте өздігінен реттелмейді, ал дұрыс емес артикуляциялық үлгі бекіп қалады. Сөздер қазірдің өзінде бар болса да, аталған белгілердің бірнешеуінің қатар кездесуі де алаңдатуы тиіс: шайнаудағы қиындықтар, дауыстың мұрындық реңкі, бірсарындылық. Бармас бұрын ата-аналарға баланың қандай дыбыстар мен сөздерді айтатынын, қалай тамақтанып, шайнайтынын, дауысы қалай естілетінін жазып алу пайдалы — бұл бақылаулар тексеру кезінде көмектеседі. Невролог пен логопедтің тексеруі иннервация бұзылысының бар-жоғын және жұмысты неден бастау керегін көрсетеді.

Дизартрияның алалиядан, сөйлеу тілінің дамуының кешеуілдеуінен және ринолалиядан қандай айырмашылығы бар

Құлаққа бірдей естілетін шағымдар — «түсініксіз сөйлейді», «сөзі аз», «мұрнынан сөйлейді» — әртүрлі диагноздардың артында тұруы мүмкін. Оларды ажырату маңызды, өйткені түзету жұмысы әрқайсысында өзгеше құрылады. Бұзылыстар жиі қатар жүреді: ОЖЖ-нің перинаталдық зақымдануы бар балада иннервацияның бұзылуы сөйлеу тілінің даму қарқынының баяулауымен қатар жүруі мүмкін, сондықтан диагноз кешенді тексеруден кейін қойылады.

Ұқсас сөйлеу бұзылыстарын салыстыру

БұзылысНе бұзылғанЖетекші белгісі
ДизартрияАртикуляциялық аппарат бұлшықеттерінің иннервациясыБүкіл сөйлеудің бұлыңғырлығы, тонус, тыныс, дауыс бұзылған
АлалияМи қыртысында сөйлеудің қалыптасуыСөйлеу құралмайды немесе кедей, түсіну мен сөйлеу әрқалай зардап шегеді
Сөйлеу тілінің дамуының кешеуілдеуіСөйлеудің даму қарқыныБала өзінен кіші балалар сияқты сөйлейді, бірақ дәйекті дамиды
РинолалияТаңдайдың құрылысы мен жұмысыАйқын мұрындық реңк, ауаның мұрын арқылы кетуі

Неліктен өшірілген дизартрияны жалқаулықпен және дислалиямен шатастырады

Өшірілген дизартрияда дыбыстар бар сияқты, сондықтан анық еместікті жалқаулыққа немесе қарапайым дұрыс айтпауға телиді. Дислалияда жекелеген дыбыс — «р» немесе «ш» — зардап шегеді, ал қалғаны таза естіледі; өшірілген дизартрияда бүкіл сөйлеу бұлыңғыр, өйткені артикуляция бұлшықеттері әлсіреген сигнал алады. Осыдан «қаттырақ тырыс» деген кінәлау естіледі: күш салу көмектеспейді, өйткені бұлшықет команданы физикалық түрде орындай алмайды, ал үнемі ескерту балаға ширығу мен сенімсіздік қосады. Ажыратуға бақылау көмектеседі: жалқаулық кезінде анық еместік таңдамалы сипат алады және бала қызыққанда анығырақ сөйлейді, ал дизартрияда бұлыңғырлық тыныш та, ынталы сөйлеуде де сақталады және шаршағанда күшейеді. Сондықтан жұмыс тонустан, қозғалыстардың ауысуынан және тыныстан басталады, ал жекелеген дыбыстарды қою осы негізде жүреді.

Диагноздар сәйкес келмесе не істеу керек

Әртүрлі мамандардың қорытындылары алшақтаса, интернеттегі сипаттамалар бойынша диагнозды өз бетінше таңдаудың орнына, логопед пен неврологтан кешенді тексеруден өткен жөн. Логопед тілдің, еріннің және жұмсақ таңдайдың қозғалғыштығын, қалыпты ұстап тұруды, тыныс пен дауысты бағалайды, ал невролог — рефлекстер мен тонусты; бұл деректер бірге қай механизмнің бұзылғанын көрсетеді. Бір маман «дислалия», екіншісі «өшірілген дизартрия» деп еститін жағдай болады: айырмашылық — тонус пен бұлшықеттердің ауысуы тексерілді ме, әлде тек айтылым ғана тексерілді ме, сонында. Диагноз бақылау барысында нақтыланып отыруы мүмкін — маңыздысы атауы емес, жұмыстың неге бағытталғаны: иннервация мен тонусқа ма, әлде тек артикуляцияға ма. Ата-аналарға барлық қорытындыларды сақтап, келесі консультацияда көрсету пайдалы — бұл жалпы көріністі жинауды жылдамдатады.

Дизартрия диагностикасы: диагнозды кім және қалай қояды

Дизартрия диагностикасы — бір маманның жұмысы емес. Бұл тандемдегі жұмыс: невролог органикалық зақымдануды растайды, ал логопед-дефектолог сөйлеу симптоматикасын бағалайды. Осыдан кейін ғана түзету жоспары туралы айтуға болады.

Диагностика кезеңдері

  • Неврологтың қарауы: дәрігер рефлекстерді, бұлшықет тонусын, координацияны тексереді. ОЖЖ-нің қай бөлігі зақымданғанын түсіну үшін ЭЭГ немесе бас миының МРТ-сы сияқты тексерулерді тағайындауы мүмкін.
  • Логопедиялық тексеру: біздің мамандар артикуляциялық аппараттың (тілдің, еріннің, жұмсақ таңдайдың қозғалғыштығы), тыныс алудың, дауыстың, дыбыс айтылуының жағдайын бағалайды. Алғашқы диагностика 40–60 минутқа созылады. Маңызды сынақ — тілді белгілі бір қалыпта ұстау: дизартрия кезінде бала тез шаршайды.
  • Функционалдық сынамалар: мысалы, баладан ұртын томпайтуын сұрау — дизартриясы бар балада бір ұрты «салбырап» қалуы мүмкін, немесе тілін көрсетуін сұрау — ол жанына ауытқиды.

Ерте анықтау неліктен маңызды

Бала неғұрлым кішкентай болса, миы соғұрлым икемді, сондықтан түзетуді ерте бастау миға бұзылыстың орнын толтыруға көбірек мүмкіндік береді. Әлі сөйлемейтін балаларда логопед емуді, жұтуды, шайнауды және тілдің қозғалғыштығын бағалайды — тонуспен жұмысты сөздер пайда болуынан бұрын бастауға болады. Логомассаж 1,5 жастан бастап балаларға жасалады, логопедпен сабақтар 2 жастан басталады. Тексеру қорытындысы бойынша невролог пен логопед жалпы көріністі құрастырады: қандай жұмысты дәрігер өзіне, қандайын логопед алатынын және неден бастау керектігін — тонустан, тыныс алудан немесе дыбыс айтылуынан — бірге айқындайды. Мұндай жоспар неғұрлым ерте құрылса, бала бұзылыстың себебін ескермейтін сабақтарға соғұрлым аз уақыт жұмсайды. Дизартрияның алғашқы белгілерінде невролог пен логопедке баруды кейінге қалдырмау маңызды.

Дизартрияны түзету және болжам

Дизартрияны емдеу — тек логопедиялық сабақтар ғана емес. Бұл артикуляциялық аппарат бұлшықеттеріне арналған массаж бен гимнастиканы, тыныс алумен жұмысты және үйдегі тұрақты жаттығуларды қамтитын кешен. Нәтиже зақымдану дәрежесіне, түзетуді бастау жасына және сабақтардың тұрақтылығына байланысты.

Түзетудің негізгі әдістері

  • Логопедиялық массаж: бұлшықет тонусын қалыпқа келтіреді — кернеулі бұлшықеттерді босаңсытады немесе әлсіздерін белсендіреді. Қолмен және зондтық массаж қолданылады, техниканы маман тонус диагностикасынан кейін таңдайды. Логомассаж курсы — әдетте 10–15 сеанс, аптасына 2–3 рет.
  • Артикуляциялық гимнастика: дыбыстарды қоюдың негізі. Жаттығулар баяу қарқынмен, позаны бекітумен орындалады, және бала үшін бұл айтарлықтай жүктеме.
  • Тыныс алу гимнастикасы: қажет, өйткені мұндай балаларда тыныс алу жиі таяз, бұғаналық болады. Логопед баланы ұзақ, тегіс дем шығаруға үйретеді.
  • Дәрілік терапия: егер қажет болса, оны невролог тағайындайды. Логопед дәрі тағайындамайды.

Мерзімдер мен нәтиже неге байланысты

  • Бұзылыс дәрежесі: дәреже жеңіл болған сайын, жұмыс тезірек жүреді. Айқын дизартрия мен анартрия кезінде мақсат — балама коммуникацияны қоса алғанда, қарым-қатынасты мүмкін ету.
  • Сабақтардың тұрақтылығы: логопедпен жүйелі сабақтарсыз және олардың арасындағы үй жаттығуларынсыз ілгерілеу баяулайды.
  • Басталу жасы: түзету неғұрлым ерте басталса, мидың орнын толтыру мүмкіндіктері соғұрлым көп.

Болжам

Толық сауығуға кепілдік бермейміз: болжам дәреже мен формаға, басталу жасына және түзетудің тұрақтылығына байланысты, ал нақты болжамды маман диагностикадан кейін береді. Өшірілген дизартрия кезінде жұмыс сөйлеудің барынша анық болуына бағытталады. Айқын дәреже мен анартрия кезінде мақсат — балама коммуникацияны қоса алғанда, қарым-қатынасты мүмкін ету. Ата-аналар үшін бағдар — әр есеп сайынғы өзгерістер: тонус, тыныс алу, дауыс және сөйлеудің түсініктілігі қалай өзгеретіні, бала дыбыстарды қаншалықты сенімдірек айтып, қарқынды сақтайтыны. Динамиканы әр 10 сабақ сайын бақылайды, қорытындысы бойынша ілгерілеу туралы жазбаша есеп жасалады және оған сәйкес қажет болса жоспар нақтыланады.

Дизартрия кезіндегі үйдегі жаттығулар: ата-аналар сабақтар арасында қалай көмектесе алады

Маманмен өткізілетін сабақтар — түзетудің негізі, бірақ кездесулер арасында сөйлеу бұлшықеттері күн сайын жаттығады. Дизартрия кезіндегі үйдегі жаттығулар аз уақыт алады, ал ата-ананың міндеті — тұрақтылық пен тыныш үн.

Үйге қандай жаттығулар беріледі

  • Артикуляциялық гимнастика: тіл мен еріннің баяу қозғалыстары, қалыпты ұстап тұру — сөйлеу мүшелерінің қозғалғыштығы мен ауысу қабілетін жаттықтырады.
  • Тыныс гимнастикасы: түтікше арқылы ұзақ бірқалыпты дем шығару, шарларды үрлеу, мақтаны үрлеу — сөйлеу тынысын қалыптастырады.
  • Мимикалық гимнастика: қастарды көтеру, ұртты үрлеу, күлу, еріндерді түтікше етіп жинау — бет бұлшықеттерін жұмысқа дайындайды.
  • Ұсақ моторика: мүсіндеу, бау тағу, ұсақ заттарды іріктеу — мидың сөйлеу аймақтарымен байланысты.
  • Есту зейіні: жақын дыбыстар мен ырғақтарды ажырату — дұрыс айтылымның негізі.

Үйдегі сабақтарды қалай ұйымдастыру керек

Әдетте логопедпен аптасына 2 рет айналысады, ал сабақтар арасында үй тапсырмалары күніне 10–15 минут алады; жаттығуларды логопед көрсетеді, ата-ана тұрақтылық пен тыныш қарқынды қадағалайды. Күн сайынғы қысқа жаттығулар сирек ұзақ жаттығулардан пайдалырақ: бала шаршамайды және дағды маманға бару арасында бекітіледі. Артикуляциялық гимнастикадан бастаған дұрыс — ол тіл мен еріндерді жылытады, содан кейін тыныс тапсырмалары орындалады, ал мимика мен ұсақ моторика кез келген қолайлы уақытта ойынға қосылады. Сабақты күн тәртібінің бір сәтіне байланыстырған ыңғайлы — таңғы астан кейін немесе кешкі оқу алдында, сонда ол бөлек міндет ретінде қабылданбайды. Өшірілген (жеңіл) дизартрия кезінде, сөйлеу бұлыңғыр және анық емес болғанда, ұзақтық емес, қалыптың дәлдігі маңызды: тіл жоғарғы тістерге көтеріліп, ұсталып тұрады, еріндер дөңгеленеді. Үй жұмысын бастамас бұрын ата-аналарға логопедтен техниканы бейнеге жазып беруді сұраған пайдалы — жады бойынша қарқын мен амплитуда жиі өзгереді, ал иннервация бұзылғанда бұл әсерді төмендетеді.

Үйде не істеуге болмайды

Үйде баланы үнемі түзетіп отыруға және зондтық массажды өз бетінше жасауға болмайды — бұл істер маманның құзыретінде қалады. Үнемі ескертулер сөйлеуге қатысты үрейді бекітеді: бала әңгімеден жалтара бастайды, бір сөзбен жауап береді және кейін бөлек жұмыс жүргізілетін сөйлеу негативизмі қалыптасады. Тонусын бағаламай бұлшықеттерге дөрекі механикалық әсер ету зиян келтіруі мүмкін: жоғары тонус үшін бірқатар релаксациялық тәсілдер, төмен тонус үшін белсендіретін тәсілдер қажет, ал айырмашылықты логопед диагностикадан кейін анықтайды. Егер бала ашуланса, жыласа немесе тапсырманы орындаудан бас тартса, тәсілді тоқтатып, кейінірек қайта оралған дұрыс — қысым қызығушылықты өткізіп алған күннен де тез бұзады. Егер техника күмән тудырса, баланың тапсырманы қалай орындайтынын логопедке көрсетіп, қозғалыстарды бірге түзеткен жөн: үй жұмысы мамандағы курсты тек толықтырады.

Оқушыдағы дизартрия: жазу, оқу, қарым-қатынас және қолдау

Оқушыда дизартрияның салдары айтылым шегінен әлдеқайда асып түседі — олар жазуды, оқуды, тақтадағы жауаптарды және өзіне деген сенімділікті қамтиды.

Бұзылыс жазуды және оқуды қалай әсер етеді

Бұлыңғыр артикуляция мен әлсіз фонематикалық есту дыбыстарды құлақпен ажыратуды қиындатады, ал бұл жазуды мен оқуды — дисграфия мен дислексияға дейін — әсер етеді. Бала дыбысы жағынан жақын дауыссыздарды шатастырады, буындарды түсіріп қалдырады, әріптердің орнын ауыстырады, ал оқығанда сөзді тұтас оқудың орнына алғашқы әріптері бойынша болжайды. Мұндай оқушыларда дыбыс-әріптік талдау жалқаулықтан емес, зардап шегеді: құлақпен анық ажыратылмайтын дыбыс әріппен дұрыс байланыспайды және қағазға қате түседі. Дизартриясы бар баланың жазбаша қателері — есту арқылы ажыратудың бұзылуының тікелей салдары, оларды ұқыпсыздыққа немесе қолжазбаға телуге болмайды. Сондықтан тұрақты бір типті қателер кезінде ата-аналарға оқушыны логопедке көрсеткен жөн, «ұқыптырақ жаз» деген талаппен шектелмей.

Оқушының қарым-қатынасы және өзін-өзі бағалауы

Түсініксіз сөйлеу тақтада жауап беруге және достасуға кедергі келтіруі мүмкін, ал сыныптастардың келекесі мен ересектердің үнемі түзетулері баланың сенімділігін төмендетеді. Жауабын бірнеше рет қайталауды сұрайтын оқушы ауызша пәндерден бас тарта бастайды, қысқа сөйлемдерді таңдайды, сынып алдында сөйлеу қажет сабақтарда үнсіз қалады. Ол өзін түсінбейді деп алдын ала ойлап, материалды білсе де, үнсіз қалуды жөн көреді. Мектепке бейімделу білімнің жоқтығынан емес, сыныптастар мен мұғалімдердің сөйлеуге қалай қарайтынынан зардап шегеді. Қолдау ескертулерден гөрі тиімдірек әсер етеді: жауаптың мазмұны үшін мақтаған жөн, тек айтылым үшін ғана емес, және баланың сөйлеуін бөгде адамдардың алдында талқыламаған дұрыс — жеке айтылған ескерту көпшілік алдындағы түзетуге қарағанда сабырлы қабылданады.

Үйде және мектепте қалай қолдау көрсетуге болады

Үйде логопедтің тапсырмалары бойынша тыныш әрі тұрақты жұмыс көмектеседі, ал мектепте — мұғаліммен баланың сөйлеуіне қалай қарау керектігі туралы келісім. Оқушы үшін күнделікті қысқа тапсырмалар бақылау жұмысының алдындағы ұзақ сабақтардан гөрі ыңғайлырақ. Мұғаліммен оқушының логопедпен айналысатынын алдын ала талқылап, тақтада жауап беруге асықтырмауды және сынып алдында түзетпеуді сұраған жөн — бұл жағдайда жеке көзқарас қарапайым нәрселерге саяды: ойын жинақтауға уақыт беру, жазбаша жауапты ауызша жауаппен тең қабылдау, басқа балалардың көзінше айтылымды талқыламау. Мұғалімнің түсінікті кері байланысы балаға өзін сенімдірек сезінуге және дауыстап сабырлы жауап беруге көмектеседі.

Қорытынды

Дизартрия — медициналық диагноз, оған көмек невролог пен логопедтің бірлесуімен құрылады. Ол неғұрлым ерте анықталса, түзетудің мүмкіндігі соғұрлым көп болады.

Дизартрия туралы нені білу маңызды

Дизартрия — жүйке жүйесінің зақымдануына байланысты сөйлеудің айтылу жағының бұзылысы. Оны тануға сөйлеудің тұтас бұлыңғыр болуы, бұлшықет тонусының бұзылуы, әлсіз тыныс және дауыстың мұрындық реңкі көмектеседі. Алғашқы белгілер сөйлеу пайда болғанға дейін-ақ байқалады — сору, жұту, гуілдеу және былдырлау кезінде. Формалары зақымданудың орналасуына, ал дәрежелері сөйлеудің түсініктілігіне қарай ажыратылады және олар бөлек бағаланады. Ұқсас бұзылулар механизмі бойынша ажыратылады: нақты ненің бұзылғанын түсіну маңызды, бір белгіге қарап қорытынды жасауға болмайды. Түзетусіз сөйлеу әдетте өздігінен қалпына келмейді. Диагнозды невролог пен логопед кешенді тексеруден кейін қояды.

Түзету қалай құрылады және болжам

Дизартрия кезінде түзету кешенді түрде құрылады: логопедпен сабақтар, тонус пен тыныспен жұмыс, көрсетілімдерге сәйкес логопедиялық массаж, кездесулер арасындағы қысқа үй жаттығулары. Логопедиялық массаж тонусты қалыпқа келтіреді, артикуляциялық және тыныс гимнастикасы бұлшықеттерді дыбыстарды қоюға дайындайды, ал сабақтар арасындағы үй тапсырмалары дағдыны бекітеді. Ерте бастау компенсацияға көбірек мүмкіндік береді, өйткені бұл кезеңде баланың жүйке жүйесі ең икемді болады және сөйлеу бұлшықеттерінің жұмысын оңайырақ қайта құрады. Динамиканы дыбыс айтылуының, тыныстың және сөйлеудің түсініктілігінің өзгерістері тіркелетін ілгерілеу туралы жазбаша есептер бойынша бағалайды. Толық сауығуға уәде берілмейді, болжамды маман диагностикадан кейін айтады.

⚕ Материал ақпараттық сипатқа ие және маманның бетпе-бет диагностикасын алмастырмайды. Нақты ұсыныстарды логопед тексеруден кейін береді. Мерзімдер мен нәтиже диагнозға және сабақтардың тұрақтылығына байланысты — «толық емделу кепілдігі» болмайды.

Жиі қойылатын сұрақтар

Дизартрия — орталық жүйке жүйесі (ОЖЖ) зақымдануы кезінде артикуляциялық аппараттың (тіл, ерін, таңдай) бұлшықеттерінің иннервациясы әлсіреуінен болатын сөйлеу бұзылысы. Иннервация сақталған, тек дыбыстарды айтуда ғана мәселе болатын дислалиядан өзгеше, дизартрияда сөйлеу қарқыны, ырғағы, тынысы және дауысы зардап шегеді. Дислалияда әдетте артикуляциялық гимнастика мен дыбыстарды қою жеткілікті, ал дизартрия кешенді логопедиялық және неврологиялық көмекті қажет етеді.

Негізгі себептер — перинаталдық кезеңдегі орталық жүйке жүйесінің зақымдануы: ұрықтың гипоксиясы, босану жарақаттары, шала туылу, балалар церебралдық сал ауруы (БЦА), нейроинфекциялар (менингит, энцефалит) немесе интоксикациялар. Неврологқа ерте диагностика жасау қауіптерді азайтып, түзетуді уақытында бастауға көмектеседі.

Сөйлеудің түсініктілігіне қарай үш дәреже бөлінеді — өшірілген (жеңіл) дәреже, бұл кезде сөйлеу бұлыңғыр, бірақ жақын адамдарға түсінікті; айқын дәреже, бұл кезде сөйлеу айналасындағыларға түсініксіз; және анартрия, бұл кезде анық (мүшелеп) сөйлеу мүмкін емес. Зақымдану орнына қарай бульбарлық, псевдобульбарлық, мишықтық, қыртыс асты және қыртыстық формалар ажыратылады. Дәрежесі мен формасын невролог пен логопед бағалайды, ал қажетті тексерулерді дәрігер тағайындайды.

Дизартрияның ерте белгілеріне құрдастарымен салыстырғанда кеш және нашар гуілдеу мен былдырлау, ұзақ уақыт азаймайтын гиперсаливация (сілекейдің ағуы), әлсіз айқай, сору мен қатты тағамды шайнаудағы қиындықтар, қозғалысы аз немесе үнемі шығарып қоятын тіл жатады. Мұндай ерекшеліктер байқалса, баланы логопед пен неврологқа көрсеткен жөн — түзету неғұрлым ерте басталса, орнын толтыру мүмкіндіктері соғұрлым көп.

Түзету кешенді: бет пен тіл бұлшықеттеріне логопедиялық массаж, артикуляциялық гимнастика, тыныс жаттығулары, логоритмика. Біздің орталықта қолмен және зондтық массаж қолданылады, техниканы маман тонус диагностикасынан кейін таңдайды. Неврологиялық себептер болса, неврологтың консультациясы қажет, дәрілік терапияны қажет болған жағдайда дәрігер тағайындайды. Әдеттегі сабақ жиілігі — аптасына 2 рет, бір реттік сабақ 45 минутқа созылады және 6 000 ₸-ден бастап тұрады.

Толық жазылуға уәде бермейміз — болжам жүйке жүйесінің зақымдану дәрежесіне және түзету басталған жасқа байланысты. Өшірілген дизартрияда жұмыс сөйлеуді барынша анық етуге бағытталады, ал айқын дәреже мен анартрияда мақсат — қарым-қатынасты, оның ішінде балама коммуникация арқылы да мүмкін ету. Нақты болжамды логопед диагностикадан кейін береді.

Сөйлеудің тегін диагностикасына жазылыңыз

Маманды және ыңғайлы уақытты таңдаймыз. Алғашқы диагностика — курсқа жазылғанда тегін.

WhatsApp-қа жазу
Бізге жазыңыз