Логопедиялық массаж: қашан қажет және қалай өтеді
· 6 минут оқу
Көптеген ата-аналар логопедтен логопедиялық массаж курсынан өту туралы ұсыныс естігенде, қорқынышты нәрсе елестетеді немесе оның қажеттілігіне күмәнданады. Бұл мақалада мен бұл процедураның не екенін, қандай жағдайларда шынымен көмектесетінін және сеанстың қалай өтетінін түсіндіремін, сонда сіз саналы шешім қабылдай аласыз.
Логопедиялық массаж дегеніміз не және ол қалай жұмыс істейді
Логопедиялық массаж — бұл артикуляциялық бұлшықеттерге механикалық әсер ету әдісі, ол олардың тонусын қалыпқа келтіруге және сөйлеу аппаратын дыбыстарды қоюға дайындауға көмектеседі. Бұл жай сипалау емес, тіл, ерін, бет, жұмсақ таңдай және бет бұлшықеттерімен мақсатты жұмыс.
Әдістің мәні және бұлшық еттерге әсері
Әдістің негізінде бұлшықеттер мен терідегі жүйке ұштарына рефлекторлық әсер ету жатыр. Баланың артикуляциялық бұлшықеттерінің тонусы бұзылған кезде — ол тым кернеулі (гипертонус) немесе, керісінше, әлсіз (гипотонус) болса, — тіл дыбыстарды айту үшін қажетті қалыпты қабылдай алмайды. Логопедиялық массаж артық кернеуді кетіруге немесе, керісінше, әлсіз бұлшықеттерді белсендіруге көмектеседі. Мысалы, гипертонус кезінде массаж жиі спазмданатын тіл түбін босаңсытады, ал гипотонус кезінде — тіл ұшын ынталандырып, оны қозғалғыш етеді. Жұмыс тек тілмен ғана емес, ауыздың дөңгелек бұлшықетімен, бет бұлшықеттерімен де жүргізіледі, осылайша бала ернін тығыз жауып, ауа ағынын бақылай алады.
Жалпы массаждан айырмашылығы
Жалпы массаж бүкіл денені немесе оның ірі аймақтарын босаңсытып, қан айналымын жақсартады және жалпы кернеуді кетіреді. Логопедиялық массаж — бұл нүктелік және тар бағытталған жұмыс. Логопед артикуляциялық аппараттың нақты аймақтарына миллиметрлік қозғалыстармен әсер етеді, арнайы құралдарды немесе тек саусақтарды пайдаланады. Жалпы массаж кезінде біз тілдің орны немесе ерін тонусы туралы ойланбаймыз — бұл логопедтің міндеті. Сонымен қатар, балаларға арналған логомассаж көбінесе нақты тізбектілікке ие: алдымен белгілі бір бұлшықет тобын босаңсытамыз немесе белсендіреміз, содан кейін бірден артикуляциялық гимнастикаға көшіп, жаңа тонусты бекітеміз.
Неліктен массаж өздігінен сөйлеуді қалыптастырмайды
Бұл түсіну маңызды негізгі сәт. Логопедиялық массаж – көмекші әдіс, негізгі емес. Ол сөйлеу үшін физиологиялық негіз жасайды: тонусты қалыпқа келтіреді, тіл қимылдарының амплитудасын арттырады, сезімталдықты жақсартады. Бірақ массаждың өзі балаға «р» дыбысын айтуды немесе сөйлем құруды үйретпейді. Массаж курсынан кейін міндетті түрде логопедиялық сабақтар жүргізіледі: дыбыстарды қою, фонематикалық есту қабілетін дамыту, лексика және грамматикамен жұмыс. Егер белсенді сөйлеу жұмысынсыз тек массаж жасаса, нәтиже минималды болады. Массаж «топырақты» дайындайды, ал сабақтар дұрыс сөйлеудің «тұқымын» себеді.
Логомассаж кімге көрсетілген
Логопедиялық массаж — бұл сөйлеу проблемалары бар барлық балаларға арналған процедура емес. Ол қатаң көрсетілімдер бойынша, көбінесе артикуляциялық аппараттың неврологиялық бұзылыстары кезінде тағайындалады. Логопедтің диагностикасыз оны бастаудың мағынасы жоқ.
Дизартрия және өшірілген дизартрия
Бұл дизартрия кезінде логопедиялық массажға ең жиі көрсетілім. Дизартрия кезінде орталық жүйке жүйесінің зақымдануына байланысты сөйлеу аппаратының бұлшықеттерінің иннервациясы бұзылады. Бала түсініксіз, «аузында ботқа бар сияқты» сөйлеуі мүмкін, сөйлеуі былғары, тіл қимылдарын ауыстыруда қиындықтар туындайды. Дизартрия кезіндегі массаж бұлшықет тонусын түзетуге көмектеседі, ол әрдайым дерлік бұзылған: тіл керілген, артқа тартылған немесе, керісінше, әлсіз және жайылған болуы мүмкін. Өшкен дизартрия кезінде, симптомдар тегістелгенде, массаж жиі айтарлықтай прогресс береді, себебі ол әлсіз бұлшықеттерді «оятуға» және таза сөйлеуге кедергі келтіретін жергілікті спазмдарды жоюға мүмкіндік береді.
Тіл дамуының кешеуілдеуі және сөйлеуді іске қосу
Сөйлеу тілінің дамуы кешіккенде (ТДБ) балаларға арналған логомассаж, егер мәселе артикуляциялық бұлшықеттердің төмен тонусымен немесе кинестетикалық сезімталдықтың төмендеуімен байланысты болса, қолданылады. Бала сөйлеуді түсінуі мүмкін, бірақ сөйлеуге тырыспайды, себебі өзінің артикуляция мүшелерін сезбейді. Массаж жүйке ұштарын ынталандырып, мидың сөйлеу аймақтарына сигналдар жібереді. Бұл еліктеу процесін және алғашқы дыбыстардың пайда болуын іске қосуға көмектеседі. Дегенмен, ТДБ кезінде массаж тек дыбыстарды шақыру, сөйлеуді түсінуді дамыту және коммуникацияны ынталандыру кешенінде ғана тиімді екенін есте ұстаған жөн. Ол толыққанды сабақтарды алмастырмайды, бірақ күшті серпін бола алады.
Кекештік және гипертонус
Кекештік кезінде жиі жалпы бұлшық ет кернеуі, соның ішінде көмей, тіл, ерін бұлшық еттерінің спазмы байқалады. Кекештік кезіндегі логопедиялық массаж осы аймақтарды босаңсытуға, сөйлеу бұлшық еттерінің артық тонусын жоюға бағытталған. Негізінен босаңсытатын әдістер қолданылады: сипау, діріл, кернеу аймақтарына нүктелік әсер ету. Бұл бұлшық еттердің құрысу дайындығын төмендетуге, сөйлеуді тегіс және тыныш етуге көмектеседі. Массаж кекештіктің өзін емдемейді, бірақ негізгі физикалық белгілердің бірі — бұлшық ет қысылуын жояды.
Артикуляциялық бұлшықеттер тонусының бұзылуы
Бұл тікелей көрсеткіш. Төменде ата-аналарға массаж қандай белгілерде ұсынылуы мүмкін екенін түсінуге көмектесетін кесте берілген.
| Бұлшықеттердің жағдайы | Логопед не көреді | Массаж не береді |
|---|---|---|
| Гипертонус | Тіл кернеулі, «түйіншек», таңдайға көтерілген; еріндер қатты қысылған | Босаңсыту, тілдің қозғалғыштығын арттыру |
| Гипотония | Тіл әлсіз, жайылған, ауыз түбінде жатады; еріндер жабылмайды | Белсендіру, тонус пен сезімталдықты арттыру |
| Дистония | Тонус өзгереді: кейде кернеулі, кейде босаң; қозғалыстар ретсіз | Тонусты теңестіру, үйлесімділікті қалыпқа келтіру |
| Төмен сезімталдық | Бала тілдің орнын сезбейді, қимылды қайталай алмайды | Жүйке ұштарын ынталандыру, кинестезияны жақсарту |
| Спастикалық | Тіл артқа тартылған, қатты, қимылдары шектелген | Спазмды жою, тіл түбін босаңсыту |
Массаждың қандай түрлері бар
Өз тәжірибемізде біз баланың жасына, оның сезімталдығына және нақты міндеттеріне байланысты әртүрлі әдістерді қолданамыз. Олардың барлығы бір мақсатқа – артикуляциялық бұлшықеттердің жұмысын қалыпқа келтіруге бағытталған.
- Қолмен массаж: Логопедтің саусақтарымен және алақандарымен бет, ерін және тіл бұлшықеттеріне әсер ету. Жоғары сезімталдығы бар балаларға арналған ең физиологиялық және қауіпсіз әдіс. Логопед әр аймақты сипау, ысқылау, илеу және дірілдеу арқылы өңдейді. Бастапқы кезеңге және 1,5 жастан бастап балаларға жарамды.
- Зондтық массаж: Арнайы металл құралдарды — зондтарды (доптар, шанышқылар, балталар) қолдану. Бұл тілдің терең бұлшық еттерін нүктелік пысықтауға мүмкіндік беретін қарқынды әсер. Зондтық массаж әсіресе дизартрия және тұрақты тонус бұзылыстары кезінде тиімді. Тек тәжірибелі логопедпен жүргізіледі, баланың үйренуін талап етеді.
- Зонд алмастырғыштармен массаж: Ағаш шпательдерді, силикон саусақ ұштарын, массажерлерді қолдану. Қолмен және зондтық массаж арасындағы аралық нұсқа. Зондтардан жұмсақ, бірақ саусақтарға қарағанда дәлірек әсер етуге мүмкіндік береді. Көбінесе металл құралдардан қорқатын балаларға қолданылады.
- Өздігінен массаж: Баланың өзі немесе ата-анасының көмегімен логопедтің нұсқауы бойынша орындайтын жеңілдетілген әдістер. Бұл тілді тістеу, тілмен тістерді «тазалау», бетті үрлеу, бетті сипау болуы мүмкін. Өзін-өзі массаж кәсіби сеансты алмастырмайды, бірақ нәтижені бекітеді және үйдегі жұмысқа жарамды.
- Белсендіретін массаж: Гипотония — әлсіз, босаң бұлшықеттер кезінде қолданылады. Тәсілдер жылдам, қуатты: қағу, соғу, ынталандыратын дірілдер. Мақсаты — бұлшықеттерді «ояту», оларды жиырылуға мәжбүрлеу.
- Босаңсытатын массаж: Гипертонус және спастика кезінде қолданылады. Қозғалыстар баяу, тегіс, сипалайтын, кернеу нүктелерінде бекітумен. Мақсаты — артық тонусты кетіру, жүйке жүйесін тыныштандыру.
Бізде сеанс қалай өтеді
Ата-аналар бірінші сеанс алдында жиі уайымдайды: балаға ауырады ма немесе қорқынышты бола ма. Біз процесті барынша ыңғайлы және ойын түрінде өткізуге тырысамыз, бірақ логопедиялық массаж — бұл медициналық манипуляция екенін және кейбір сезімдер әдеттен тыс болуы мүмкін екенін түсіну маңызды.
Ұзақтығы, жағдайы және сезімдер
Сеанс 10-нан 25 минутқа дейін созылады, баланың жасына және жағдайдың күрделілігіне байланысты. 3 жасқа дейінгі балаларға — 5-10 минут, үлкенірек балаларға — 20-25 минутқа дейін. Бала кушеткада жатады немесе басын артқа тастап орындықта отырады — бұл мойын және иық белдеуінің бұлшық еттері босаңсуы үшін маңызды, ал логопедтің еркін қол жеткізуі үшін. Сезімдер әртүрлі болуы мүмкін: босаңсытатын массаж кезінде балалар жиі тынышталады, тіпті ұйықтап кетуі мүмкін. Белсендіретін немесе зондтық массаж кезінде ыңғайсыздық болуы мүмкін, әсіресе алғашқы сеанстарда — тіл шаршауы, жеңіл шаншу пайда болуы мүмкін. Біз әрқашан балаға не істейтінімізді түсіндіреміз және алаңдататын сәттерді қолданамыз: санаймыз, үрлейміз, ойнаймыз.
Курс және мерзімділік
Стандартты курс — 10-15 сеанс. Массаж күн сайын жасалмайды, оңтайлы мерзімділік — аптасына 2-3 рет. Курстар арасында міндетті түрде 1-2 ай үзіліс жасау керек, бұлшықеттер «демалсын» және үйреніп қалмасын. Үзілістен кейін, егер тонус қайта бұзылса, курс қайталануы мүмкін. Бір-екі сеанс нәтиже бермейтінін түсіну маңызды. Әсер біртіндеп жинақталады, әдетте 5-6 процедурадан кейін байқалады. Біз кестені баланы шамадан тыс жүктемейтіндей және логопедиялық сабақтардың жалпы жоспарына сәйкес келетіндей етіп жасаймыз.
Артикуляциялық гимнастикамен үйлестіру
Бұл міндетті шарт. Біздегі сеанс келесі схема бойынша өтеді: алдымен массаж, одан кейін бірден артикуляциялық гимнастика. Массаж бұлшықеттерді дайындады, спазмды жойды немесе оларды белсендірді, енді бала жаттығуларды толық көлемде орындай алады. Мысалы, тілді босаңсытатын массаждан кейін балаға тілін жоғары көтеріп, «тостағанша» күйінде ұстау оңайырақ. Төменде бір сабақтың шамамен құрылымы берілген.
| Кезең | Не істейміз | Ұзақтығы |
|---|---|---|
| Дайындық | Баланы жатқызамыз, байланыс орнатамыз, тапсырманы түсіндіреміз | 2-3 минут |
| Бет пен ерін массажы | Ауыздың дөңгелек бұлшықетіне, бетке қолмен әсер ету | 3-5 минут |
| Тіл массажы | Қолмен немесе зондтық массаж (босаңсыту немесе белсендіру) | 5-10 минут |
| Артикуляциялық гимнастика | Жаңа тонусты бекітуге арналған 5-7 жаттығу | 5-7 минут |
| Аяқтау | Сипау, босаңсыту, мақтау | 1-2 минут |
Қарсы көрсеткіштер және қауіпсіздік
Логопедиялық массаж — бұл ағзаға араласу, және оның нақты шектеулері бар. Қарсы көрсетілімдерді елемеу балаға зиян келтіруі мүмкін. Біздің логопед әрқашан анамнез жинайды және қажет болған жағдайда невропатологтан анықтама сұрайды.
- Жедел жұқпалы аурулар: Қызу, мұрын біту, жөтел, тамақ ауруы. Массаж қан айналымын күшейтеді және инфекцияның таралуын тудыруы мүмкін. Сеансты тек толық сауыққаннан кейін өткізуге болады.
- Тері және шырышты қабық аурулары: Еріндегі герпес, стоматит, іріңді бөртпелер, ауыз қуысындағы саңырауқұлақ. Зақымдалған аймақтарға әсер ету ауырсынуды тудырады және процесті күшейтуі мүмкін.
- Эпилепсия және құрысуға бейімділік: Массаж, әсіресе белсендіретін, ұстаманы тудыруы мүмкін. Массажға рұқсат етілгені туралы невропатологтың міндетті қорытындысы қажет.
- Ауыз қуысындағы жарақаттар мен операциялар: Жаңа жаралар, операциядан кейінгі тігістер, тіс жұлғаннан кейінгі кезең. Массаж тіндер толық жазылғаннан кейін ғана жүргізіледі.
- Өткір сатыдағы психикалық бұзылулар: Егер бала психомоторлы қозу, агрессия немесе дүрлігу жағдайында болса, массаж жүргізілмейді. Алдымен психиатрда жағдайды тұрақтандыру қажет.
- Жүрек ақаулары және қан ұюының бұзылыстары: Тек кардиологпен немесе гематологпен кеңескеннен кейін. Массаж қан ағымына және қысымға әсер етуі мүмкін.
- Құсу рефлексі: Қатаң қарсы көрсетілім емес, бірақ абайлап техниканы қажет етеді. Логопед терең енуден аулақ болады және рефлексті төмендету үшін арнайы тәсілдерді қолданады.
Қанша сеанс қажет және үйде жасауға бола ма
Ата-аналар жиі үйдегі массажбен шектелуге бола ма және орталыққа қанша рет келу керек деп сұрайды. Жауап бұзылудың ауырлығына байланысты, бірақ жалпы заңдылықтар бар.
Курс және көрінетін нәтиже
Ең аз курс — 10 сеанс. Тонустың жеңіл бұзылыстары бар балаларға (мысалы, өшкен дизартрия кезінде) 10-12 процедура жеткілікті болуы мүмкін. Айқын дизартрия немесе кекештену кезінде үзілістермен 15 сеанстан 2-3 курс қажет. Алғашқы өзгерістерді ата-аналар әдетте 4-5 сеанстан кейін байқайды: тіл қозғалғыш болады, бала артикуляциялық жаттығуларды жақсы орындайды, бұрын болмаған дыбыстар пайда болады. Бірақ толық әсер курс аяқталғаннан кейін бағаланады және логопедиялық сабақтарда бекітіледі. Мерзімдер мен нәтиже әрқашан диагнозға және сабақтардың тұрақтылығына байланысты. Нақты ұсыныстарды маман көзбе-көз диагностикадан кейін береді.
Үй жағдайында өздігінен массаж жасау элементтері
Иә, кейбір элементтерді үйде жасауға болады және жасау керек, бірақ тек логопед сізге және балаға дұрыс техниканы үйреткеннен кейін. Мысалы, гипотонус кезінде жұмсақ қылшықты тіс щеткасымен тілге массаж жасауға болады: тілді түбірінен ұшына қарай тазалап, ынталандыру. Гипертонус кезінде – тілді шпательмен немесе майлық арқылы саусақпен сипау. Беттің өздігінен массажы (маңдайды, бетті, ерінді сипау) барлығына қауіпсіз және пайдалы. Бірақ тілдің терең массажы, зондтық әдістер және беттің ішкі бұлшықеттеріне әсер ету тек кәсіби маманмен жүргізілуі керек. Дұрыс орындалмау патологиялық тонусты бекітіп немесе шырышты қабықты жарақаттауы мүмкін.
Логопедиялық массаж бағасы Алматы
Алматыдағы сеанс құны маманның біліктілігіне және массаж түріне байланысты өзгереді. Бізде логопедиялық массаждың бағасы процедураның күрделілігі мен ұзақтығына байланысты сеанс үшін 5000-нан 8000 теңгеге дейін. Зондтық массаж әдетте қолмен массаждан сәл қымбат. Біз мұны баланың денсаулығына салым ретінде қарауды ұсынамыз: 10 сеанстан тұратын курс 50-80 мың теңге тұрады, бірақ дұрыс тәсілмен ол қарапайым сабақтармен жылдар бойы қол жеткізілмейтін сөйлеудегі айтарлықтай ілгерілеуді бере алады. Курсты бастамас бұрын біз әрқашан диагностика жүргізіп, ата-аналармен жоспар мен бюджетті талқылаймыз.
