«Р» дыбысын қалай қоюға болады: жаттығулар мен мерзімдер
«Р» дыбысын қою — логопедтің жұмысы: ол тіл ұшының жоғарғы тістердің артындағы төмпешіктерде (альвеолаларда) дірілдеуін тудырып, оны сөйлеуде бекітеді. Бұл 5 жасқа қарай дыбысы жоқ немесе бұрмаланған балаларға қажет. Әдетте бұған 8–16 сабақ кетеді, нақты болжамды логопед диагностикадан кейін береді. Сөйлеу диагностикасы курсқа жазылғанда тегін, бір реттік сабақ — 45 минутқа 6 000 ₸-ден бастап.
«Р» дыбысы қашан пайда болуы керек: нормалар және дабыл сигналдары
Мәселені жіберіп алмау үшін баланың «Р» дыбысын қай жаста айтуы керектігін білу маңызды. Төменде логопедтер бастапқы диагностикада сүйенетін жалпыға ортақ бағдарлар келтірілген.
«Р» дыбысының даму нормалары кестесі
| Баланың жасы | «Р» дыбысының қалыпты жағдайдағы дамуы | Ата-ананың әрекеті |
|---|---|---|
| Ерте жас | Бала «Р» дыбысын «Ль», «Й» дыбыстарына ауыстырады немесе оны түсіріп кетеді | Бақылау, сөйлеуді ойындар арқылы дамыту |
| Кіші мектепке дейінгі жас | «Р» дыбысын айтуға талпыныстар пайда болады, дыбыс тұрақсыз болуы мүмкін | Сөйлеу ойындарын жалғастыру, қатеге назар аудармау |
| Орта мектепке дейінгі жас | Дыбыс өздігінен немесе бір соққылы түрде (испан тіліндегідей) пайда болуы мүмкін | 5 жасқа қарай дыбыс болмаса немесе бұрмаланса — логопедке көрсету |
| Ересек мектепке дейінгі жас | Өз бетінше сөйлеуде анық, дірілдеген «Р» | Норма. Егер дыбыс бұрмаланса — консультация қажет |
| Мектеп жасы | Дыбыстың болмауы немесе бұрмалануы | Логопедте түзету қажет: дыбысты түзетуге болады, бірақ қайта үйрету ұзағырақ жүреді |
Егер 5 жасқа қарай балада «Р» дыбысы болмаса немесе ол дұрыс естілмесе (тамақтық, бүйірлік, мұрындық айтылым), бұл баланы логопедке көрсетуге себеп. Кең мағынада ротацизм деп «Р» дыбысын айтудың кез келген бұзылысын атайды, ал дыбыстың бұрмалануы мен ауыстырылуын төменде қарастырамыз. Оны қате артикуляциялық қалып әлі бекіп үлгермеген кезде, мектепке дейінгі жаста түзету оңайырақ.
Неліктен бала «Р» дыбысын айтпайды: негізгі себептер
Себептері әрдайым дерлік анатомияда немесе артикуляциялық аппараттың жұмысында жатыр. Оларды ретімен қарастырайық.
Айтылудың бұзылу себептерінің тізімі
- Қысқа тіласты жүгеншесі: Тіл жоғарғы альвеолаларға көтеріле алмайды. Тексеру қарапайым: бала тіл ұшымен жоғарғы тістердің артындағы таңдайға жетеді — егер тіл «кедергіге» ұшыраса немесе «жүрекше» пайда болса, кеңес қажет.
- Әлсіз сөйлеу демі: Ауа ағыны тілдің ортасымен жүрмей, шашырап кетеді. Күшті бағытталған ағынсыз тіл ұшының дірілі пайда болмайды.
- Дизартрия және артикуляциялық бұлшықеттердің әлсіздігі: Дизартрияның жеңіл түрлерінде бұлшықеттер босаң, қимылы аз, қажетті қалыпты ұстай алмайды. Бұл тек жаттығуларды ғана емес, логопедиялық массаж бен арнайы гимнастиканы қажет етеді.
- Дұрыс емес артикуляциялық қалып және тамақтық «Р»: Жиі кездесетін «өздігінен» пайда болатын нұсқа: дыбыс жұмсақ таңдай маңында пайда болады немесе кішкентай тілше (увула) дірілдейді, тіл ұшы қатыспайды. Тамақтық «Р» тез бекітіледі және мамансыз түзету қиын.
- Фонематикалық естудің бұзылуы: Бала «Р» мен «Л» немесе «Рь» арасындағы айырмашылықты естімейді, сондықтан дыбысты дұрыс қайталай алмайды.
Ротацизм және параротацизм: «Р» дыбысының бұрмалануын алмастыру мен түсіріп қалдырудан қалай ажыратуға болады
«Р» дыбысын айтудың бұзылысы екі түрлі болады: бала дыбыстың өзін бұрмалайды немесе оны басқа дыбыспен алмастырады не мүлдем айтпайды. Түзету тәсілі де, мерзімі де осы түрге байланысты, сондықтан ата-аналарға мұны құлақпен ажырата білу пайдалы.
Ротацизм: «Р» естіледі, бірақ дұрыс емес
Тар мағынада ротацизм — «Р» дыбысының өзін бұрмалау: бала оны айтуға тырысады, бірақ дыбыс тиісті жерде емес, басқа жерде жасалады. Велярлық және увулярлық нұсқаларды ата-аналар тамақтық «Р» деп атайды, екеуінде де тіл ұшы төменгі тістердің қасында төмен қалып қояды; велярлық кезінде тіл түбі жұмсақ таңдайға жақындап, дыбыс шулы шығады, увулярлық кезінде кішкентай тілше (увула) дірілдейді. Бүйірлік және ұрттық кезінде ауа ағыны шетке — ұртқа кетеді де, дыбыс былқылдаған болып шығады. Еріндік кезінде діріл ерінде пайда болады, бір соққылы кезінде тіл ұшы альвеолаларға тербелістер қатарының орнына бір рет қана тиеді. Бұрмаланған дыбысты мектепке дейінгі бала әдеттегідей қабылдап, өзін түзетпейді — артикуляциялық қалыпты мақсатты түрде қайта үйретуге тура келеді. Дыбысталуына қарап ата-ана бұрмалану түрін тек болжауы мүмкін, ал нақты түрін және түзету тактикасын логопед диагностика кезінде анықтайды.
«Р» дыбысының бұрмалану түрлері
| Бұрмалану түрі | Қалай естіледі | Тілмен және ауа ағынымен не болады |
|---|---|---|
| Велярлық (тамақтық) | Ауыздың тереңіндегі дөрекі шулы «грр» | Тіл түбі жұмсақ таңдайға жақындайды, тіл ұшы төмен |
| Увулярлық (тамақтық) | Тамақтағыдай ұсақ дірілдеген «р» | Кішкентай тілше (увула) дірілдейді |
| Бүйірлік | Қосымша үнмен «былқылдаған» | Ауа ұртқа кетеді, шеті басылып тұрады |
| Ұрттық | Ұртты көбіртіп «шапақтаған» | Діріл ұртта пайда болады, тіл ұшында емес |
| Еріндік | Ерін дірілдеген «прр» | Діріл ерінде, тіл ұшы дерлік қатыспайды |
| Бір соққылы | Дірілдің орнына бір соққы | Тіл ұшы альвеолаларға бір рет тиеді |
| Тіс маңындағы | Дыбыс «д» немесе «т»-ға жақын | Тіл ұшы альвеолаларға емес, тістерге тіреледі |
Параротацизм және түсіріп қалдыру: құлақпен қалай ажыратуға болады
Параротацизм кезінде бала «Р» дыбысын бұрмаламайды, оны басқа дыбыспен — «л», «ль», «й», «в» немесе «г» — алмастырады, ал түсіріп қалдырғанда оны мүлдем айтпайды. Алмастыру «рак — лак» немесе «рыба — лыба» сияқты жұптарда байқалады: дыбыс тұрақты түрде сол бір дыбыспен ауыстырылып отырады. Түсіріп қалдыру басқаша байқалады — «рука» орнына «ука» естіледі, дауыссыз дыбыс тұруға тиіс жерде сөзде бос орын қалады. Мұндай бұзылыс көбіне есту шатасуымен байланысты, сондықтан бір ғана дыбысты қою жеткіліксіз болуы мүмкін — фонематикалық қабылдаумен жұмыс қажет. Сондықтан естуді дайындық кезеңінде, дыбысты қоюға дейін тексеріп, жаттықтырады: егер бала «Р» мен оның алмастырғышы арасындағы айырмашылықты естімесе, жаңа дыбыс сөйлеуде нашар бекітіледі. Ажыратудың жеке кезеңі — дифференциация — кейінірек, автоматтандырудан кейін жүргізіледі.
«Р» дыбысына арналған артикуляциялық гимнастика: тілді дайындау
Қоюға кіріспес бұрын артикуляциялық аппаратты дайындау қажет. «Р» дыбысына арналған артикуляциялық гимнастика бұлшықеттерді қоюға дайындайды, онсыз тіл ұшының дірілін тудыру қиын. Гимнастиканы қоюға дейін бастайды және тіл қажетті қалыптарды ұстауды үйренгенге дейін жалғастырады.
Дайындыққа арналған негізгі жаттығулар тізімі
- Саңырауқұлақ: Бала аузын кең ашып, тілін таңдайға «жабыстырады» да, логопедтің көрсетуімен қалыпты кернеусіз, шамасынша ұстайды. Жүгеншені созады, тілдің көтерілуін үйретеді.
- Ат: Тілді таңдайға жабыстырып, күшпен жұлып, шертеміз. Тілдің көтерілуін және жүгеншенің серпімділігін жаттықтырады.
- Сылақшы: Тілдің кең ұшымен таңдайды жоғарғы тістерден тамаққа қарай және керісінше «бояймыз». Тіл арқасын уқалап, нығайтады.
- Барабаншы: Ауыз ашық, тіл ұшы альвеолаларға (жоғарғы тістердің артындағы төмпешіктерге) соғылып, «д-д-д-д» деп айтады. Дірілді дамытуға арналған негізгі жаттығу. Қарқынды біртіндеп жылдамдатамыз.
- Дәмді тосап: Жоғарғы ерінді кең тілмен жоғарыдан төмен қарай жалаймыз. Тіл ұшын және жоғарғы көтерілуді нығайтады.
Әр жаттығуды айна алдында жасаймыз. Егер тіл ұшы дірілдеп немесе шетке кетсе — бұлшықеттер әлсіз, гимнастиканы ұзағырақ жасау керек, қоюға асықпау қажет.
«Р» дыбысына арналған үйдегі жаттығулар: сабақтар арасындағы машықты қалай ұйымдастыруға болады
Үйдегі машық логопед көрсеткенді бекітіп, дағдыны сабақтар арасында сақтайды. Мұнда жүйелілік пен ойын түрі ұзақтықтан маңыздырақ: қысқа күнделікті жаттығулар сирек әрі ұзақ жаттығулардан тиімдірек.
Күшті бағытталған ауа ағынына арналған тыныс ойындары
- Мақтаны алақаннан үрлеу: мақта ашық алақанда жатады, бала оны ұртын бүрмей, бір күшті деммен үрлеп түсіреді.
- Мақта шарымен «футбол»: шарды ауа ағынымен үстел бойымен домалатып, қолдан жасалған қақпаға түсіруге тырысады.
- Айналмалы ойыншыққа үрлеу: ойыншық қысқа, кенет серпілістен емес, бірқалыпты ұзақ демнен айналады.
- Қағаз қайықшаға үрлеу: қайықшаны су құйылған ыдысқа қойып, бала оның жүзіп кетуі үшін бірқалыпты ұзақ ағынмен үрлейді — осылайша демнің ұзақтығы жаттығады.
- Стақан судағы көпіршік: түтікше суға батырылады, бала шашырау емес, бірқалыпты көпіршіктер шығатындай үрлейді.
Ойын түріндегі тіл ұшының қозғалғыштығы мен вибрация
«Р» дыбысына арналған тіл ұшының қозғалғыштығына арналған жаттығуларды ата-аналарға логопедтер көрсетеді, ал үйде оларды ойын түрінде және айна алдында қайталайды. Тіл ұшын альвеолаларға — жоғарғы тістердің артындағы төмпешіктерге — көтеріп, логопед көрсеткендей қалыпта ұстайды; үйде вибрацияны өз бетінше тудырмайды. Балаға қалыпты ұстау жеңілірек, егер ол оны айнадан көріп, ересектің үлгісін естісе: айна мен бірлесіп орындау қайталау санынан маңыздырақ. Қалып тұрақты нәтижеге дейін бекітіледі, ал оның негізінде вибрацияны логопед сабақта тудырады. Жаттығуды ойынға айналдырғанда балаларға қосылу жеңілірек: «кран» тіл ұшын таңдайға көтереді, «моторчик» баяу демнен қосылады. Үй тапсырмалары күніне 10–15 минут алады, ал тіл ұшының нақты қалпы мен қарқыны нақты балаға қарай таңдалады, өйткені ротацизмнің әртүрлі себептерінде басымдықтар өзгереді.
Естуге арналған ойындар және үйде не істеуге болмайды
- «Р» мен «Л» дыбыстарын ажырату: ересек адам сөздерді атайды, бала «Р» дыбысын естігенде шапалақтайды, — осылайша фонематикалық есту жаттығады.
- Артық сөзді табу: «рак, лак, рама» қатарынан бала дыбысы бойынша сәйкес келмейтінін алып тастайды.
- Үнемі түзетпеу: күнделікті сөйлеу ағынындағы түзетулер кедергі келтіреді, жеке қысқа сабақ жақсырақ.
- Автоматтандыруға дейін дыбысты талап етпеу: дыбыс бекітілмейінше, оны еркін сөйлеуде талап етпейді.
- Дыбысты механикалық жолмен өз бетінше қоймау: зондтар мен дыбысты қоюды логопед орындайды, үйде — тек көрсетілген жаттығулар.
«Р» дыбысын қою тәсілдері: логопед мұны қалай жасайды
«Р» дыбысын қою — нақты әрекеттер тізбегі. Логопед тәсілді бұзылыстың себебіне және баланың артикуляциялық аппаратының қозғалғыштығына қарай таңдайды. Төменде логопедтер қолданатын негізгі қою тәсілдері келтірілген.
«Р» дыбысын қою тәсілдерінің кестесі
| Қою тәсілі | Қалай қоямыз | Кімге жарамды |
|---|---|---|
| Тірек дыбыстардан | Күшті деммен «д-д-д» немесе «т-т-т» дыбыстарын жылдам айтамыз, тіл ұшы альвеолаларға жақын | Тілі жақсы көтерілетін, бірақ дірілсіз балаларға |
| «Ж» дыбысынан | Тіл ұшын таңдайға көтеріп, «ж-ж-ж» деп созамыз, содан кейін күшті дем қосамыз | Ауа ағыны әлсіз және бұлшықеттер салбыраған кезде |
| Механикалық тәсіл | Логопед зонд немесе шпатель көмегімен тіл ұшын көтеріп, діріл тудырады | Тіласты жүгеншесі қысқа болғанда немесе бала тіл ұшының орнын сезінбегенде |
| Ерін дірілінен | Бала ернімен дірілдейді («тррр» сияқты), дірілді біртіндеп тіл ұшына ауыстырамыз | Тамақтық айтылым кезінде артикуляциялық қалыпты қайта үйрету үшін |
| «Л» дыбысынан қою | Тілді көтеріп, ұзақ «л-л-л» деп айтамыз, содан кейін жылдамдатамыз | «Р» дыбысын «Л» дыбысына ауыстырғанда (сирек қолданылады) |
Механикалық қоюдан қорқудың қажеті жоқ. Зонд — қасық тәрізді қарапайым құрал. Ол ауыртпалықсыз және балаға тіл ұшының дұрыс қалпын «сезінуге» көмектеседі.
«Р» дыбысын автоматтандыру: буыннан еркін сөйлеуге дейін
Дыбыс қойылғаннан кейін оны сөйлеуге енгізу қажет. «Р» дыбысын автоматтандыру қатаң кезең-кезеңмен жүреді. Қадамды өткізіп жіберу — дыбыстың сөйлеуден «ұшып кетуіне» әкелетін ең жиі қате.
Автоматтандыру кезеңдері
Бірінші кезең: оқшауланған дыбыс және буындар. Бала жолбарыстай ырылдайды, содан кейін буындарды қайталайды: ра-ра-ра, ро-ро-ро, ру-ру-ру, ар-ар-ар. Мұнда әрбір тіркесте таза дыбысталуға қол жеткізу маңызды. Кезеңнің ұзақтығы жеке: ол баланың дағдыны қаншалықты тез бекітетініне байланысты.
Екінші кезең: сөздерде. Дыбысты сөз басында (рак, рама, рука), ортасында (корона, ворона, пирог) және соңында (топор, забор, сыр) пысықтаймыз. Суреттерді, таза айтылымдарды қолданамыз. Әр позицияны дыбыс тұрақты болғанша бөлек пысықтаймыз.
Үшінші кезең: фразалар мен сөйлемдерде. Фразаларға көшеміз: «Рома рубит дрова», «У Веры красный шар». Содан кейін — суреттер бойынша қысқаша әңгімелер. Дыбыстың сөйлеу ағынында бұрмаланбауын қадағалаймыз.
Төртінші кезең: байланысқан сөйлеуде және өлеңдерде. Өлеңдерді жаттаймыз, мәтіндерді қайта айтамыз, диалогтар жүргіземіз. Бала бақылаусыз таза сөйлегенде ғана дыбыс енгізілді деп санауға болады. Автоматтандырудың ұзақтығы жеке және сабақтардың тұрақты өткізілуіне байланысты; әдеттегі жиілік — аптасына 2 сабақ.
Дифференциация: «Р» қойылған соң «Л» және «Рь» дыбыстарымен шатасқанда
Кейде дыбыс қойылғаннан кейін оқшау түрде шығады, бірақ сөйлеуде «Л» немесе жұмсақ «Рь» дыбысымен шатасады. Ол үшін жеке кезең бар — дыбыстарды есту арқылы және сөйлеуде ажырату.
Дыбыстарды ажыратудың жеке кезеңі не үшін қажет
Жеке ажырату кезеңі «Р» оқшау түрде айтылғанда, бірақ сөздерде «Л» дыбысына алмастырылғанда немесе «Рь» және «Ль» дыбыстарымен араласқанда қажет. Сырттай бұл оғаш көрінеді: өтініш бойынша дыбыс таза шығады, ал сөйлеу ағынында қайтадан «рыба» орнына «лыба» болып кетеді. Себебі — артикуляциялық қалып игерілген, ал фонематикалық есту әлі жақын дыбыстарды ажыратпайды: бала қай жерде қателескенін естімейді. Естуді дайындық кезеңінде-ақ жаттықтырады, ал дифференциация — автоматтандырудан кейінгі жеке кезең, ол оны алмастырмайды: алдымен дұрыс айтылымды бекітеді, содан кейін ұқсас дыбыстардың айырмашылығын естуге үйретеді. Мұнда «Р» дыбысын қою кезеңі артта қалған, бірақ ажыратусыз дағды нәзік күйінде қалады, сондықтан ажыратуды қате әдетке айналмай тұрып енгізеді.
Ажырату қалай жүреді: есту арқылы, буындарда, сөздерде
Ажырату кезең-кезеңімен жүреді: алдымен есту арқылы, содан кейін буындарда, одан соң бір дыбысымен ерекшеленетін сөздерде және байланысқан сөйлеуде. Есту кезеңінде ересек адам дыбыстарды, буындарды және сөздерді атайды, ал бала «Р» дыбысын естігенде қолын көтереді немесе шапалақтайды, — бұл кезде артикуляция қатыспайды, тек есту арқылы тану жұмыс істейді. Одан әрі буындарға көшеді: ра-ла, ро-ло, ру-лу, бала жұптарды дауыстап қайталайды және бір мезгілде айырмашылыққа құлақ түреді. Бір дыбысымен ерекшеленетін «рак — лак», «рожки — ложки», «рама — лама» сияқты сөз жұптары айырмашылық бірден естілетіндігімен қолайлы, бала мағынаға емес, дыбысталуға сүйенуді үйренеді. Соңында байланысқан сөйлеумен — мазмұндаумен, таза айтқыштармен, екі дыбыс қатар кездесетін қысқа диалогтермен аяқтайды. Есту кезеңін өткізіп жібермейді және асықтырмайды, өйткені онсыз келесі қадамдар балаға қиынырақ тиеді.
Ажыратуға арналған дыбыс жұптары
| Дыбыс жұбы | Сөз мысалдары | Қалай пысықталады |
|---|---|---|
| «Р» — «Л» | рак — лак, рожки — ложки | Есту арқылы, содан кейін сөз жұптарында ажыратады |
| «Рь» — «Ль» | рис — лис, репка — лепка | Сөздердегі жұмсақ дыбыстарды салыстырады |
| «Р» — «Рь» | рад — ряд, горка — горько | Қаттылық пен жұмсақтықты естуге үйретеді |
| «Р» — «Й» | рама — яма | Сөз басындағы дыбыстарды ажыратады |
| «Р» — «Г» | рад — гад, рубить — губить | Сөз басындағы алмастыруды ажыратады |
Жиі кездесетін қателер және логопедсіз күнделікті жұмыс істеу мүмкін емес
Көптеген ата-ана интернеттегі бейнежазбалар арқылы балаға «р» дыбысын айтуды үйретуге тырысады. Гимнастика кезеңіндегі өз бетінше жаттығуларға жол беріледі, бірақ дыбысты қою мен қателерді түзетуді маманға сеніп тапсырған дұрыс. Міне, себебі.
Логопедтің араласуын талап ететін қателіктер тізімі
- Тамақтық «Р»: Егер бала «картаво» сөйлеп жүрсе, оны өз бетінше қайта үйрету өте қиын. Мұндай айтылым неғұрлым ұзаққа созылса, оны түзету соғұрлым қиын болады.
- Бүйірлік «Р»: Дыбыс «былқылдаған» болып шығады, ауа ұртқа кетеді. Бұл көбінесе тіл бұлшықеттері тонусының асимметриясымен байланысты; логомассаж қажет пе, оны маман диагностикадан кейін шешеді.
- Бір соққылы «Р»: Дірілдің орнына — тіл ұшымен бір соққы. Жылдам сөйлеуде бұл байқалмай қалады, бірақ дыбыс толық емес күйінде қалады, ал діріл сабақтарда пысықталады.
- «Л» немесе «Й» дыбыстарына ауыстыру: Егер бала 5 жастан асқанда әлі де «роза» орнына «лоза» деп айтса, бұл «өздігінен өтіп кетпейді». Қою қажет.
- Автоматтандыру кезеңдерін өткізіп жіберу: Ата-аналар баланың «ырылдағанына» қуанып, бірден өлең талап ететін жағдай болады. Буындарда бекітпестен, дыбыс тез жоғалады.
Түзету мерзімі мен нәтижесі диагнозға және сабақтардың тұрақтылығына тікелей байланысты. Дизартрия кезінде жұмыс әдетте ұзағырақ жүреді; мерзімнің тағы неге байланысты екені және қашан басқа мамандар қажет болатыны — келесі бөлімде.
«Р» дыбысын қою: қанша уақыт алады және бұл неге байланысты
Түзету мерзімі бұзылыстың себебіне, баланың жасына және сабақтардың тұрақтылығына байланысты; нақты болжамды логопед диагностикадан кейін айтады, интернеттегі видеодан емес.
Мерзім неге байланысты
«Р» дыбысын қою әдеттегі аптасына 2 сабақ жиілігінде әдетте 8–16 сабақ алады, бірақ мерзім себепке және үйдегі жаттығуға байланысты. Қысқа тіласты жүгеншесі созумен дайындық кезеңін қажет етеді, әлсіз сөйлеу демі — ауа ағынымен жұмысты талап етеді, ал дизартрия кезінде логомассаж қосылады және артикуляциялық бұлшықеттерді нығайтуға көбірек уақыт кетеді. Бұзылған фонематикалық есту баланың «Р» мен «Л» арасындағы айырмашылықты естімейтінін білдіреді, сондықтан қоюға есту арқылы ажырату кезеңі қосылады. Жас әдетке байланысты әсер етеді: қате артикуляциялық қалып неғұрлым ұзақ бекіген болса, соғұрлым қайта үйретуге көбірек уақыт кетеді және бұл мерзімге анатомиядан кем емес әсер етеді. Тұрақты үйдегі жаттығу дағдыны бекітуге көмектеседі.
«Р» дыбысын қалай қою керек: жұмыс қандай қадамдардан тұрады
- Диагностика: алғашқы кездесу 40–60 минутқа созылады, сөйлеу, тыныс және моторика бағаланады, түзету мақсаты қойылады.
- Дайындық: гимнастика мен тыныс ойындары артикуляциялық аппаратты қоюға дайындайды, жүгеншені созады, бұлшықеттерді нығайтады.
- Қою: логопед бұзылыс себебіне және баланың артикуляциялық аппаратының қозғалғыштығына сай әдісті таңдайды.
- Автоматтандыру және ажырату: дыбыс буындардан бастап еркін сөйлеуге дейін бекітіледі, «Р» — «Л» және «Рь» — «Ль» жұптары бөлек пысықталады.
- Үйдегі жаттығу: күніне 10–15 минуттық жаттығулар, оларды логопед сабақта көрсетіп, келесі сабақта тексереді.
- Динамиканы бақылау: әр 10 сабақ сайын маман прогресс туралы жазбаша есеп дайындайды және қажет болса тактиканы өзгертеді.
Логопедтен басқа мамандар қашан қажет
Логопедтен басқа да мамандар кейде қажет болады — қысқа тіласты жүгеншесі кезінде, неврологиялық себепке күдік болғанда және есту төмендегенде. Қысқа тіласты жүгеншесі тіл ұшының альвеолаларға көтерілуін шектейді, оны созусыз немесе пластикасыз түзету ұзарады; пластика туралы шешімді хирург-стоматолог қабылдайды, ал логопед қажет болса оған консультацияға жібереді. Неврологиялық себепке күдік болғанда — мысалы, бұлшықеттер әлсіз немесе керісінше кернеулі кезде — неврологтың консультациясы қажет: онсыз түзету жұмысы баяу жүреді, ал таңдалған жаттығулар нәтижені бірден бермейді. Төмендеген есту балаға ересектің үлгісін естуге және дыбысталуы жақын буындарды ажыратуға кедергі жасайды, сондықтан бала жиі қайта сұрағанда және сыбырға анық емес жауап бергенде естуді сурдологтан тексерген жөн: себеп неғұрлым ерте анықталса, сабақ жоспары соғұрлым түсінікті болады және түзету соғұрлым сабырлы өтеді.
Егер оқушыда «Р» дыбысы мүлдем болмаса немесе бұрмаланса: жазу, оқу және өзін-өзі бағалау
Оқушыда «Р» дыбысын айтудың бұзылуы ауызекі сөйлеумен шектелмейді: ол жазбаға, оқуға және баланың сыныпта сөйлеуіне әсер етеді. Не болып жатқанын және келемеждеусіз, үнемі түзетусіз қалай көмектесуге болатынын қарастырамыз.
Бұрмаланған немесе болмаған «Р» жазба мен оқуға қалай әсер етеді
Бала «Р» дыбысы мен оның орнына қолданылатын дыбысты құлақпен ажыратпаса, сол шатасу жазбаға да көшеді: дәптерде «рыба» орнына «лыба», «рука» орнына «лука» пайда болады, ал оқығанда сөз қиын танылады. Әріптердің тұрақты алмасуын логопедтер дисграфияға жатқызады — бұл фонематикалық естудің жетілмеуі аясындағы жазба бұзылысы, мұнда оқушы дыбысталуы жақын сөйлеу бірліктерін нашар ажыратады. Мұндай қате диктанттарда да, көшіріп жазғанда да қайталанып, ережені білсе де, сыныптан сыныпқа көшеді. Оқуда сол механизм болжаммен оқуға әкеледі: сөз алғашқы әріптері бойынша танылады, жалғаулар жұтылып кетеді, қарқын төмендейді. Жазбадағы қателер ұқыпсыздықтан емес, есту шатасуынан туындайды, сондықтан қосымша жазу дәптерлері өздігінен оларды жоймайды — алдымен баланы дыбыстар арасындағы айырмашылықты еститіндей етіп үйрету керек.
Қарым-қатынас, өзін-өзі бағалау және мектептегі жағдайлар
Оқушы өзінің сыныптастарындай сөйлемейтінін естіп қояды да, тақта алдында жауап беруден, дауыстап оқудан және жаңа таныстардан қаша бастауы мүмкін. Бастауыш сыныптарда сөйлеу әлі де түзетуге ашық, бірақ дәл осы кезеңде бала өзін алғаш рет басқалармен салыстырып, өз қабілеттері туралы қорытынды жасайды. Сынып алдында дауыстап оқу сынға түсуге айналады: кідіріс, артындағы күлу, біреудің келемеждеуі — сөйтіп оқушы материалын білсе де, үндемеуді таңдайды. Бірте-бірте жалтару бекіп, сөйлеу қажет болатын басқа сабақтарға да көшеді. Келемеждеу мен мысқылдау сөйлеуге деген құлықсыздықты кемістіктің өзінен де күштірек бекітеді, сондықтан ересектердің баланың сөйлеуіне қатысы көрінгеннен маңыздырақ: қатеге сабырлы қарау оның үнсіз қалмауына көмектеседі.
Мектеп жасында дыбысты түзетуге бола ма және баланы қалай қолдауға болады
- Диагностикадан бастау: қайта үйрету тактикасын логопед сөйлеу мен естуді тексергеннен кейін анықтайды; оқушыда дыбысты түзетуге болады, бірақ дағды берік бекігендіктен, қайта үйрету ұзағырақ жүреді.
- Сөйлеу барысында түзетпеу: әңгіме кезіндегі ескертулер кедергі келтіреді, көрсетілген жаттығулар бойынша бөлек қысқа сабақ пайдалырақ.
- Ересектермен келісу: ата-аналарға мұғаліммен оқушыны келемеждемейтінін және сынып алдында «дұрыс айт» деп талап етпейтінін талқылаған жөн.
- Қолдау, ұялтпау: қатеге сабырлы қарау балаға сөйлеуден қорықпауға көмектеседі.
- Тез нәтиже талап етпеу: ілгерілеуді логопед бақылау нүктелері бойынша бағалайды, ал үйде қысқа сабақтардың тұрақтылығы маңызды.
Қорытынды
«Р» дыбысы туралы ең бастысы қысқа тізбекке сыйып кетеді: пайда болу нормасы, бұзылыстың себебі, артикуляциялық аппаратты дайындау, дыбысты қою және оны сөйлеуде кезең-кезеңімен бекіту.
Негізгі тұжырымдар
Егер 5 жасқа қарай «Р» дыбысы болмаса немесе ол бұрмаланса, баланы логопедке көрсеткен жөн. Дыбысты бұрмалау (тар мағынадағы ротацизм) мен оны басқа дыбыспен, көбінесе «Л» немесе «Й» дыбысымен алмастыру (параротацизм) — әртүрлі бұзылыстар, оларды түзету де әрқалай жүреді. «Р» дыбысын қою дайындалған артикуляциялық аппаратты қажет етеді, сондықтан гимнастика негізгі сабақтарға дейін жүргізіледі, ал автоматтандыру қатаң түрде кезеңдер бойынша: буындар, сөздер, фразалар, байланысқан сөйлеу. Бір кезеңді өткізіп жіберу көбінесе қойылған дыбыстың сөйлеуден «шығып қалуына» әкеледі. Бала дыбысты бұрмалай ма, әлде оны алмастыра ма — мұны түсіну ата-аналарға түзетудің дұрыс жолын уақытында таңдауға көмектеседі. Мерзімдер мен болжам себепке, жасқа және сабақтардың тұрақтылығына байланысты, ал нақты бағаны логопед диагностикадан кейін береді.